ERMERA, STLTIMORLESTE.com — Provedor Direitus Umanus no Justisa (PDHJ), Virgílio Guterres husu funsionáriu públiku banati espíritu luta FALINTIL.
Apelu ne’e hato’o iha atividade reflesaun kalan iha Mirtutu, Munisípiu Ermera, Kuarta-feira, 23 Setembru 2026.
Atividade ne’e nu’udar parte husi jornada istórika komemorasaun Loron Nasionál Funsaun Públika no fó énfaze ba unidade nasionál.
Virgílio sublinha katak administrasaun públika iha munisípiu no suku presiza rekursu no fasilidade sufisiente atu servisu ba komunidade.
“Ita labele husik autoridade munisípiu no xefe suku sira la ho rekursu atu halo sira-nia servisu.”
Tuir nia, desentralizasaun administrasaun públika la’ós de’it fahe autoridade ka tarefa ba munisípiu sira.
Desentralizasaun tenke akompaña ho rekursu, infraestrutura no fasilidade atu administrasaun bele servisu efetivamente ba sidadaun.
Nia dehan, infraestrutura tenke iha munisípiu no postu administrativu atu autoridade lokál bele hala’o sira-nia knaar ho di’ak.
Virgílio mos refere ba istória rezisténsia Timor-Leste husi 1974 to’o 1999, ne’ebé, tuir nia, fó lisaun kona-ba unidade nasionál.
Nia temi lema Estadu RDTL, “Unidade, Asaun no Progresu”, nu’udar prinsípiu importante ba funsionáriu públiku sira.
Tuir nia, durante rezisténsia, desentralizasaun movimentu gerilla, agitasaun no propaganda ajuda konsolida unidade no lori rezisténsia ba komunidade.
Virgílio mos refere ba Komandante Nino Konis Santana, ne’ebé, tuir nia, hatudu katak diferensa polítika no ideolójika labele sai obstákulu ba objetivu ukun-an.
Nia hateten, Nino Konis Santana moris iha Tutuala, Lautém, maibé mate iha Mirtutu, Ermera, iha luta ba Timor-Leste tomak.
“Nia la’ós atu defende Tutuala ka Lautém de’it, maibé Timor ida, rai ida de’it no povu ida de’it.”
Provedor sublinha katak administrasaun públika tenke sai instrumentu efetivu atu konsolida unidade entre Timor-oan sira.
Nia dehan, unidade ne’ebé kolonializmu fahe iha tempu uluk tenke hametin liuhusi servisu públiku ne’ebé fó asesu ba sidadaun hotu.
Administrasaun públika, tuir nia, labele konsentra iha Dili ka sidade boot sira de’it, maibé tenke to’o área remota.
Virgílio dehan, objetivu prinsipál administrasaun públika mak lori servisu Estadu besik liu ba povu no hadi’a sira-nia moris.
“Jornada ida-ne’e tenke lori fali ba ita-nia servisu fatin bainhira ita komemora aniversáriu restaurasaun independénsia.”
Nia husu funsionáriu públiku sira atu reflete kona-ba sakrifísiu combatente rezisténsia sira ne’ebé hasoru kondisaun difísil durante luta.
Tuir nia, situasaun ohin diferente tebes ho tempu rezisténsia tanba agora iha kareta, komputadór, telemóvel no fasilidade seluk.
Tanba ne’e, funsionáriu públiku sira tenke uza fasilidade ne’ebé iha ho responsabilidade atu halo servisu di’ak.
“Se ita la halo servisu ho di’ak no la respeita sakrifísiu istória, entaun istória sei julga ita.”
Virgílio mos konta fila fali prosesu desentralizasaun rezisténsia depois baze apoiu sira rahun durante okupasaun Indonézia.
Nia refere ba eventu 3 Marsu 1981 iha Maubisse, bainhira lideransa rezisténsia hasoru presáun husi operasaun militár.
Tuir nia, perdas no operasaun militár obriga lideransa rezisténsia desentraliza atividade gerilla, agitasaun no propaganda.
Objetivu mak lori rezisténsia tama ba komunidade sira iha parte oin-oin husi Timor-Leste.
“FALINTIL konsidera fronteira norte no súl, no desentraliza rezisténsia atu tama iha fatin hotu-hotu.”
Nia dehan prinsipiu desentralizasaun bele sai lisaun ba administrasaun públika atu la sentraliza iha Dili de’it.
“Ita restaura independénsia tinan 20-resin ona, maibé administrasaun públika tenke lori ba populasaun hotu-hotu.”
Nia fó ezemplu katak edukasaun no saúde tenke garante qualidade no asesu ba komunidade hotu, inklui área remota.
Iha atividade ne’e, Antigu Sekretáriu Rejiaun IV, José Agostinho Siqueira ne’ebé koñesidu ho naran Somotxo, haktuir istória rezisténsia.
Somotxo konta katak iha Konferénsia Maubisse, 3 Marsu 1981, lideransa rezisténsia deside kria rejiaun tolu.
Tuir nia, iha 1991, Xanana Gusmão kria Rejiaun IV tanba konsidera área fronteira importante ba kontinuidade luta independénsia.
Nia mos konta katak Xanana Gusmão entrega nia kilat ba Ernesto “Dudu” atu hamoris fali luta iha Rejiaun IV.
Somotxo sublinha, kriasaun Rejiaun IV hatudu patriotizmu no determinasaun atu kontinua luta hasoru okupasaun.
“Jornada ida-ne’e fó oportunidade atu ita hatene sakrifísiu barak no espíritu nasionalizmu no patriotizmu ne’ebé lori ita to’o referendu.”
Atividade reflesaun kalan ne’e mos akompaña ho dokumentáriu kona-ba Komandante Nino Konis Santana, ho durasaun aproximadamente 27 minutu.
Virgílio hateten, jornada ne’e parte husi esforsu atu fó onra ba Nino Konis Santana no combatente sira seluk.
Nia sublinha katak, unidade sai baze importante atu povu bele avansa ba oin.
Atividade reflesaun ne’e partisipa husi komunidade Mirtutu, lideransa lokál, entidade sira no ekipa jornada la’o tuir ain FALINTIL.
(ter)







