PM Xanana Abertura Konselhu Ministru CPLP, Husu Valoriza Direitus Humanus

Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão. (Foto: STL/Joseph Koa)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão abertura reuniaun Ordinadia Konselhu Ministru Comunidade dos Países de Lingua Portuguesa (CPLP) ba dala XXXI iha salaun Nobre Ministeriu Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Dili, partisipa husi Prezidente Republika (PR), Jose Manuel Ramos Horta, Konselhu Ministru CPLP. Iha ninia diskursu husu atu valoriza Diretus Humanus.

“Ho laran ksolok, povu Timor Leste (TL) simu imi hotu iha Dili ba XXXI Reuniaun Konselhu Ministru CPLP. Iha momentu sensivel ba Guine-Bissau, hau reafirma ita nia solidariedade no kompromisu husi TL no CPLP tomak atu apoiu dialogu, estabilidade no restaurasaun Estadu Direitu Demokratiku. Tinan ida nee ita selebra 31 aniversariu CPLP. Hafoin tinan 31, ita tenke barani liu, sai komunidade asaun nian. Ita fahe lian neebe furak, maibe ita presiza asaun konkretu liu tan,” dehan PM Xanana liu husi ninia deskursu iha Salaun Nobre MNEK Dili, Kuarta (19/08/2026).

Xefe Governu dehan, dezafiu sira boot mak asimetria sosiuekonomika, integrasaun ekonomika, mudansa klimatika, seguransa alimentar, siber-seguransa.

“Atu responde ba ida nee, ita presiza instituisaun neebe forte liu, finansiamentu neebe konsistente no envolvimentu sosiedade sivil, universidade no setor privadu. TL nia adezaun ba ASEAN, loke ponte foun ba CPLP iha Azia no aprovasaun ba Asosiasaun Pais Luso-Aziatiku sira (APCA) hanesan Observador Konsultivu, hatudu katak ita nia lema Unidade iha Diversidade moris duni. TL asumi Prezidensia pro tempore CPLP. Tema neebe ami hili mak, Konsolidasaun Estadu Direitu Demokratiku no Dezafiu sira CPLP nian. Ita tenke iha lian koletiva kona ba dignidade umanu, paz no justisa. Tanba nee, ita la bele indiferente ba povu neebe sofre, hanesan Povu Saharaui. Hau felisita mos Portugal ba nia prezensa iha Konselhu Seguransa ONU 2027-2028. Nee prezensa ba CPLP tomak. Ohim ita hahu serbisu ba Vizasaun Estratejika CPLP 2027-2033. Hau espera siklu foun nee, sei lori mobilidade barak liu, joven forte liu no seguransa ekonomika no alimentar ba ita nia povu sira. Maibe laiha ida nee, hotu sei laiha paz, laiha klima neebe saudavel tanba laiha planeta, laiha futuru.

Liafuan ikus, atu felisita serbisu sira neebe halao ona durante dekada ikus ida iha implementasaun Vizasaun Estratejika CPLP nian, neebe tau ona baze importante ba asaun hamutuk. Serbisu sira neebe hahu ohin, ho objetivu atu elabora Vizasaun Estratejika CPLP foun ba periodu 2027-2033.

“Hau fiar, sei permite ita aprofunda liutan konsultasaun politiku-diplomatika no kooperasaun multisetorial nomos habelar liutan visibilidade internasional ba Komunidade. Tanba nee, hau espera katak, siklu foun nee sei fo rezultadu iha mobilidade neebe barak liu no hametin liutan ligasaun entre ita nia sidadaun sira. Joven neebe mobiliza tomak hanesan pilar estratejiku ba ita nia future iha seguransa ekonomika, sosial no alimentar neebe boot liu ba hotu-hotu neebe iha nasaun ida-idak, fo vida ba CPLP. Buat hotu nee la posivel, sei ita la hatene hamutuk, tau matan ba paz, proteje klima no preserva ita nia planeta ho dignidade ba jerasaun CPLP nian iha future,” afirma PM Xanana.

Iha tinan 30 nia laran, lider sira sublinha nesesidade atu transforma CPLP ba komunidade asaun nian ho asaun konkretu iha area mobilidade, seguransa alimentar, proteksaun sosial, mudansa klimatika, proteksaun oseanu no siber-seguransa.

Reuniaun konsensu atu reforsa mekanizmu akompanhamentu, avalia no finansiamentu ba projetu estruturante sira. Lider sira mos husu atu envolve liu tan sosiedade sivil, universidade no setor privadu iha implementasaun Agenda 2030.

Timor Leste asumi Prezidensia pro tempore CPLP ho tema Konsolidasaun Estadu Direitu Demokratiku no Dezafiu sira CPLP nian. Governu agradese ba apoiu husi Sekretariadu Ezekutivu no Estadu Membru sira.

CPLP reafirma nia lian koletiva ba dignidade umanu, paz no justisa. Iha diskursu, hatoo mos apoiu ba Povu Saharaui no felisita Portugal ba nia eleisaun ba Konselhu Seguransa Nasaun Unidas ba periodu 2027-2028.

Habelar Kooperasaun
Lider sira simu ho pozitivu adezaun Timor-Leste ba ASEAN no aprovasaun APCA ba Estatutu Observador Konsultivu CPLP, neebe hametin ligasaun entre CPLP no Azia.Reuniaun mos lansa ofisial prosesu ba elaborasaun Vizasaun Estratejika CPLP 2027-2033, ho objetivu atu habelar mobilidade, hametin papel joven sira no asegura seguransa ekonomika no alimentar ba povu CPLP sira.Iha rohan, lider sira reforsa mensajen: “Laiha paz, laiha dezenvolvimentu. Laiha planeta saudavel, laiha futuru sustentavel ba jerasaun foun CPLP nian.”

Iha oportunidade hanesan, Koordenador Jeral CPLP, Jaquim Fernandes dehan, reuniaun Ordinaria Konselhu Ministru CPLP, kontinua kedan ho sesaun trabalhu, koalia ona kona ba substansia no tema neebe konselhu ministru CPLP, bele halo rezolusaun, para komunidade ou Sekretariu Exekutivu CPLP nee bele hamutuk ho konselhu estadu membru CPLP halao rezolusoens neebe maka sei mai. Iha rezolusaun nee, iha setores oi-oin mak hanesan setor edukasaun, Ensino superior, ekonomia no seluk-seluk tan.

Nia dehan, sesaun trabalhu nee, diriji husi Ministru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas, neebe sai hanesan prezidente ba Konselhu Ministru CPLP neebe asume knaar nee durante tinan 2, hahu husi tinan 2026-2027.

“Asume knaar prezidente Konselhu CPLP nee, prezide husi ita nia maluk sira husi Guinea Bissau, maibe ita hotu hatene katak ita nia maluk sira husi Guinea bissau hetan golpe iha sira nia rain, entaun estadu membru CPLP sira hotu-hotu deside konselhu Ministru CPLP, TL maka lidera, tanba TL maske rai kiik maibe fiar iha ninia dedikasaun, nia seriedade. Ezemplu barak ita TL hatudu katak sira bele konta ho ita, liu-liu iha tinan 2014-2016, ita bele prezide ona CPLP ho tema maka CPLP Globalizasaun, entaun susesu ida nee maka susesu teb-tebes, entaun ema fiar ita TL,” dehan nia.

Iha oportunidade nee, Diretor Koopeasaun CPLP, Manuel Clarote Lapão dehan, kooperasaun CPLP presiza kontinua dezenvolve no apadpta aan ba realidade foun iha kontekstu Kooperasaun Internasional.

Nia dehan, servisu iha rede nuudar prinsipiu importante ida iha kooperasaun CPLP, tanba prermite hametin ligasaun entre ativiade instituisional, estadu membru no parseiru husi setor oi-oin. Iha area seguransa alimentar, CPLP dezenvolve mekanizmu no prosesu sira neebe hetan konhesementu iha nivel Internasional, iha area diretus Umanus, CPLP konsege kria rede diretus umanus iha estadu membru CPLP.

“Hau hanoin, kooperasaun CPLP mos, fo atensaun ba kombate trabalhu Infantil, inspeksaun trabalhu no Saude liu husi inisiativa no estratejia kooperasaun entre estadu no membru sira,” afirma Lapão.

Tuir Lapão, estadu membru CPLP, sira prezensa iha espasu rejional no internasional oi-oin no esperensia sira neebe hetan, iha espasu hirak neebe bele lori ba diskusaun CPLP hodi kontribui ba dezenvolvimentu dalan foun ba kooperasaun.

Nunee mos Domingos Sabio apresia ho seminariu CPLP tinan 2026, bele partilha informasaun liga ho CPLP ninia programa, foku ba pontu fokal nee, tanba nee apresia hodi haree ba projetu balun bele haten aprovasaun iha reuniaun pontu fokal.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *