PM Xanana: AI Teknolojia Foun Bele Ajuda Ema Hasae Abilidade

Foto: STL/Emerenciana Pinto

DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão hatete, Intelijensia Artifisial teknolojia foun hodi ajuda ema hasae ema nia abilidade.

Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão hatoo lia hirak nee liu husi nia diskursu iha Simeira 2026, neebe halao iha Centro Convenção Dili (CCD), Segunda (24/08/2026) hatete, siensia no teknolojia hadia ona ema nia moris no ajuda nasaun sira dezenvolve no buras. Vasina, antibiotiku no avansu mediku sira seluk permite ona ema atu moris naruk no saudavel liu. Avansu sira iha agrikultura ajuda ona sosiedade sira atu produz ai-haan barak liu tan.

Eletrisidade, komunikasaun modernu no komputasaun transforma ona ekonomia sira no loke asesu ba konhesimentu neebe jerasaun sira uluk labele imajina. Siensia muda saida mak ema sira bele halo. No, ba Timor Leste, ida nee importante liu-liu tanba barreira boot ida ba dezenvolvimentu mak falta ema ho abilidade no perísia espesializada.

TL nasaun kiik ida sei presiza tempu atu eduka no forma mediku, enjeneiru, sientista, profesor, komersiante no espesialista sira seluk neebe dezenvolvimentu presiza. Laiha substitutu atu investe iha povu.

“Teknolojia foun sira bele ajuda ita atu uza diak liu tan abilidade sira neebe ita iha ona no fo asesu ba ema barak liu tan ba konhesimentu. Intelijensia artifisial mak ezemplu importante ida. Ida nee bele fo ba trabalhador saude ida asesu ba konhesimentu mediku no Konselhu neebe karik presiza espesialista ida. Ida-nee bele ajuda hametin ita nia lian inan sira hodi fo asesu ba ema sira ba konhesimentu mundu nian barak liu tan iha lian sira neebe sira koalia,” dehan Primeiru Ministru Xanana.

No ida nee bele ajuda agrikultor ida atu kombina esperiensia pratika tinan barak ho informasaun sientífika kona-ba ai-horis, tempu no moras. Emprezariu joven timoroan ida bele iha ideia diak ida maibe laiha osan atu emprega kontabilista, programador, tradutor, peskizador ka konselheiru marketing nian. Aumenta ba beibeik, AI bele fornese kapasidade sira nee balun ho kustu neebe kiik tebes.

“Ita tenke haksolok ho posibilidade sira nee, maibe ita mos presiza komprende risku sira. Teknolojia hanesan neebe halo konesimentu sai baratu liu bele mos halo bosok sai baratu liu,” katak PM Xanana.

Xefe Governu hatete, AI bele halo bosok, fraude no informasaun polítika neebe la loos sai konvense liutan hodi kria lian, imajen no vídeo sira neebe realistiku kona-ba buat sira neebe nunka akontese. Perigu laos deit katak ema sei fiar buat neebe laloos. Se buat ruma bele fabrika, ema mos bele hahu duvida saida maka loos.

“Ita presiza komprende saida mak ida nee bele, signifika ba ita-nia demokrasia no ba konfiansa neebe ema tau iha instituisaun publika sira. Iha mos risku ba ita nia soberania. Iha era teknolojiku foun ida nee, ita presiza husu saida maka akontese bainhira empreza sira sai riku liu duke nasaun sira, no bainhira empreza sira-nee kontrola teknolojia sira neebe governu sira, negosiu sira no ita-nia komunidade sira depende ba,” katak nia.

Nia hatete, AI bele habelar konesimentu ho luan enkuantu konsentra kontrolu ba teknolojia iha liman uitoan deit.

“Ita haree ona ida nee hanesan empreza sira IA nian neebe halibur rikusoin konesimentu umanu nian no kobra fali ba ita ho folin subskrisaun mensal ida. Konhesimentu nee harii iha sekulu barak nia laran hosi ema sira iha mundu tomak no agora foti no komersializa hosi empreza uitoan deit. Nasaun sira hanesan ita nian presiza komprende saida maka ida-nee signifika tanba mudansa teknolojiku laos atu hein ita. Ita haree tiha ona oinsa lalais povu Timor adota telemovel, Facebook no WhatsApp,” katak PM Xanana.

Xefe Governu hatete, Intelijensia Artifisial mos sei sai parte ida husi moris loro-loron nian, maibe ida nee hanesan deit parte ida husi transformasaun sientífika no teknolojika neebe luan liu.

Dezafiu boot liu mak Timor Leste iha konhesimentu no abilidade ka lae atu komprende mudansa sira nee no uza ba ita nia dezenvolvimentu rasik. Tanba nee presiza hametin edukasaun sientífika no teknika no harii kapasidade universidade sira-nian. Governu mos tenke komprende teknolojia sira neebe nia hili atu adota, atu nunee bele aproveita sira nia benefísiu sira enkuantu proteje povu hosi risku foun sira.

Nuudar ema hakuak progresu sientífiku tenke hanoin katak teknolojia mak instrumentu ida atu hadia ema nia moris, laos atu hamenus buat sira neebe halo sai ema, tenke husik nafatin espasu ba poezia moris nian.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


Latest Post