DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), José Ramos Horta aranka ona ba Nova Yorke sei hato’o kompromisu nasaun nian ba multilateralizmu, pás, dezenvolvimentu sustentável no estadu direitu.
Iha sessaun 81ª assembleia jerál nasoens unidas Prezidente Republika sei hato’o deklarasaun nasionál Timor-Leste nian iha Asembleia Jerál, hodi subliña kompromisu nasaun nian ba multilateralizmu, pás, dezenvolvimentu sustentável, no estadu direitu.
Iha loron Sesta (18/09/2026) Prezidente Republika vizita ofisiál ida ba Estadus Unidus hodi lidera delegasaun Timor-Leste nian iha Sessaun 81ª Assembleia Jerál Nasoens Unidas nian (UNGA). Prezidente sei hato’o deklarasaun nasionál Timor-Leste nian iha Asembleia Jerál, hodi subliña kompromisu nasaun nian ba multilateralizmu, pás, dezenvolvimentu sustentável, no estadu direitu.
Iha Segunda-feira, 21 Setembru, Prezidente Ramos-Horta sei konfere Orden Timor-Leste nian ba Mediadór, Akadémiku no eis-ofisiál seniór Nasoens Unidas nian, Profesór Babafemi A. Badejo.
Prof. Badejo nu’udar Prezidente Ramos-Horta nia Xefe Gabinete iha Guiné-Bissau, bainhira nia hala’o knaar durante fulan 18 nu’udar Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál ONU nian Ban Ki-moon (Janeiru 2013 – Juñu 2014).
Prezidente Ramos-Horta iha kargu Sub-Sekretáriu-Jerál iha sistema ONU nian, úniku Timor-oan ne’ebé uluk servisu iha ONU ho kargu superiór hanesan ne’e. Presiza nota katak hafoin misaun ida-ne’e, Prezidente Ramos-Horta hetan nomeasaun liután nu’udar Prezidente Painél Altu Nivel kona-ba Operasaun Pás ONU nian (2014-2016) no iha 2017-219 nia servisu iha Konsellu Altu Nivel kona-ba Mediasaun iha Sekretáriu Jerál António Guterres nia okos.
Iha loron tuirmai, Prezidente sei hasoru malu ho ativista pakistanés no laureadu Prémiu Nobel ba Pás, Sra. Malala Yousafzai, defensora global ba edukasaun labarik-feto sira-nian. Enkontru ne’e sei foka ba prioridade no oportunidade komún sira ba kolaborasaun iha futuru hodi promove direitu feto no labarik-feto sira-nian iha mundu tomak. Prezidente sei tuir Jantar Gala Rising Nations, “Selebra Deklarasaun ONU nian kona-ba Nivel Tasi nian sa’e: Husi Ambisaun ba Implementasaun,” no sei marka prezensa mós iha lansamentu ofisiál Livru te’in ba Pás nian husi Fundasaun ba Dezenvolvimentu Pós-Konflitu, tuir fali ho jantar ida entre Prezidente no Primeiru-Ministru Bhutan nian.
Iha Tersa-feira, 22 Setembru 2026, Prezidente Ramos-Horta sei partisipa iha abertura Sessaun 81ª Assembleia Jerál Nasoens Unidas nian, ne’ebé hala’o ho tema “Restaura konfiansa, jere transformasaun: Nasoins Unidas ida ne’ebé benefisia ba ema hotu.” Prezidente sei hamutuk ho Xefe Estadu no Governu sira husi mundu tomak iha Sede Nasoins Unidas nian. Eventu ne’e sei hahú ho serimónia benvindu ba Xefe Estadu ka Governu sira, Vise-Prezidente sira, no Prínsipe Koroa ka Prinseza sira, ne’ebé sei simu husi Sekretáriu-Jerál no Vise-Sekretariu-Jeral Nasoens Unidas nian.
Prezidente Ramos-Horta sei hala’o enkontru bilaterál ho Sua Exelénsia Sr. Petr Pavel, Prezidente Repúblika Checa. Prezidente mós sei hato’o diskursu espesiál ida durante Enkontru Nivel-Aas nian kona-ba aleinde 2030 Renova Kompromisu Globál atu Halakon Pobreza iha Ninia Dimensaun Hotu.
Iha loron ne’e kedas, Prezidente sei hala’o enkontru bilaterál ida tan, ho Sra. Mirjana Spoljaric, Prezidente Komité Internasionál Cruz Vermelha nian, hodi troka hanoin no diskute asuntu sira ne’ebé iha interese mútuo, inklui Inisiativa Globál atu Galvaniza Kompromisu Polítiku ba Direitu Umanitáriu Internasionál no Konferénsia Nivel Aas kona-ba Umanidade iha Funu, iha 7 Dezembru. Prezidente mós sei tuir resepsaun ida ne’ebé organiza husi Prezidente Estadus Unidus nian iha okaziaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian ba dala walunulu-resin-ida.
Iha Kuarta-feira, 23 Setembru 2026, Prezidente J. Ramos-Horta sei ko’alia iha Sessaun 81ª Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian, iha ne’ebé nia sei hato’o Timor-Leste nia pozisaun sira kona-ba asuntu globál prinsipál sira no reafirma kompromisu nasaun nian ba multilateralizmu, direitu internasionál, no prinsípiu sira husi Karta Nasoins Unidas nian. Prezidente mós sei sai nu’udar panelista iha diskusaun painél nivel aas “Reafirma ONU nia Promesa ba Pás – Uza Poder ne’ebé Ita Iha.
Aleinde ne’e, Prezidente sei hala’o enkontru bilaterál ho Primeiru-Ministru Portugal, S.E. Luís Montenegro, tuir fali ho enkontru bilaterál ho Primeiru-Ministru Illa Salomaun nian, Honorável Matthew Cooper Wale. Iha loron ne’ebá, Prezidente Ramos-Horta sei partisipa iha Meza Redonda Norte-Súl kona-ba “Hanoin filafali Kooperasaun: Avansa Rejionalizmu no Multilateralizmu iha Orden Foun Tuirmai”, ne’ebé organiza hosi Komunidade Polítika Estranjeiru Indonézia nian (FPCI).
Iha Kinta-feira, 24 Setembru 2026, Prezidente sei halo viajen ba Washington, D.C., ba vizita loron ida nian. Prezidente sei hasoru malu ho Senadór Coons, Prezidente Komité Dotasaun nian, Diretór Interinu Korpu Pás nian, Sr. Christopher Landau no omólogu sira seluk hodi hametin setór seguransa no defeza nian.
Iha Sesta-feira, 25 Setembru 2026, Prezidente Ramos-Horta sei hala’o sorumutu bilaterál ho S.E. Sr. António Guterres, Sekretáriu-Jerál Nasoins Unidas nian. Prezidente mós sei hala’o enkontru bilaterál ho Sekretáriu Asistente Michel George. Aleinde ne’e, Prezidente sei hasoru malu ho Reprezentante Seniór husi Sua Eminénsia Grande Imam husi Al-Azhar, Sekretáriu-Jerál Konsellu Katuas Musulmanu Anciãos nian no Ko-Prezidente husi Relijiaun sira ba pás, S.E. Juis Mohamed Abdel-Salam.
Nasoins Unidas harii iha promesa dame, dignidade, no igualdade ba povu hotu. Bainhira Timor-Leste hola nia fatin iha Sessaun 81ª Assembleia Jerál Nasoens Unidas nian. Ami reafirma ami-nia fiar ne’ebé metin iha multilateralizmu no ami-nia kompromisu atu sai lian ba nasaun ki’ik sira, ba labarik, joven, feto no labarik-feto sira, no ba mundu ida ne’ebé governa husi justisa no direitu internasionál.
Timor-Leste bele nasaun ki’ik ida, maibé ami-nia aspirasaun, hanesan nasaun hotu nian, laiha limite,” afirma Prezidente Repúblika no Laureadu Nobel ba Pás, J. Ramos-Horta.
Prezidente sei konklui vizita ofisiál no husik hela Nova Iorke hafoin semana ida husi kompromisu sira iha nivel aas iha Sessaun 81ª Assembleia Jerál Nasoens Unidas nian. Prezidente sei fila mai Timor-Leste ho rezultadu husi vizita, ne’ebé sei hametin liután pozisaun nasaun nian iha komunidade internasionál no avansa ninia dezenvolvimentu no prioridade diplomátiku sira. Prezidente ho nia delegasaun sei to’o iha Dili iha loron 27 Setembru 2026.
(eme)
