PR Horta Hametin Asaun Klimátika ho Austrália

Foto: Media PR

DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta no Ministru Mudansa Klimátika no Enerjia Austrália, Chris Bowen, konkorda atu hametin kooperasaun iha asaun klimátika, inklui finansiamentu adaptasaun no tranzisaun ba enerjia renovável.

Durante vizita serbisu ba Fiji, Prezidente José Ramos-Horta hala’o sorumutu bilaterál ho Chris Bowen, Ministru ba Mudansa Klimátika no Enerjia Austrália iha loron Tersa (06/10/2026) halao sorumutu no Enkontru ne’e realiza iha margem reuniaun preparatóriu COP Pasífiku, molok simeira klimátika globál COP31 ne’ebé sei hala’o iha Turkia.

Diálogu nivel aas ne’e foka ba esforsu hamutuk atu responde ba impaktu mudansa klimátika, liuliu ba nasaun insulár ki’ik sira ne’ebé vulnerável ba dezastre naturál, sa’e nivel tasi, erosão kosteira no mudansa iha padraun udan.

Prezidente Ramos-Horta no Ministru Bowen mós ko’alia kona-ba nesesidade atu aselera tranzisaun enerjia renovável iha rejiaun. Kooperasaun iha área ne’e konsidera importante atu hamenus dependénsia ba kombustível fósil, aumenta seguransa enerjia no promove dezenvolvimentu sustentável.

Enkontru ne’e mosu iha tempu ne’ebé nasaun sira iha Pasífiku no Sudeste Aziátiku kontinua hasoru presaun boot husi mudansa klimátika. Timor-Leste, nu’udar nasaun insulár, enfrenta risku ba komunidade sira ne’ebé hela besik tasi, inklui agrikultór, peskadór no populasaun iha área kosteira.

Foku sentrál ida iha diskusaun mak garantia finansiamentu adaptasaun ne’ebé adekuadu no asesível ba estadu insulár vulnerável sira. Finansiamentu ne’e presiza iha prazu naruk, ho prosedimentu simples, atu permite nasaun sira implementa projetu protesaun ambientál no prepara-an ba dezastre.

Prezidente Ramos-Horta destaka nesesidade atu hametin mekanizmu asesu ba finansiamentu klimátiku, inklui Fasilidade Reziliénsia Pasífiku. Mekanizmu ne’e iha objetivu atu apoia projetu lokál sira, hanesan protesaun kosteira, jestaun bee, restaurasaun ekosistema no sistema avizu sedu ba komunidade sira.

Ba Timor-Leste, asesu ba apoiu finanseiru no tékniku importante tebes tanba kapasidade nasaun nian sei dezenvolve hela. Projetu adaptasaun klimátika presiza envolve governu, autoridade lokál, komunidade, organizasaun sosiedade sivíl no parseiru dezenvolvimentu.

Protesaun kosteira sai prioridade ida tanba nivel tasi kontinua sa’e no bele ameasa infraestrutura, uma-kain, estrada no fonte rendimentu komunidade sira. Medida hanesan plantasaun ai-mangrove, restaurasaun ekosistema tasi nian no planeamentu territóriu bele ajuda hamenus risku iha futuru.

Kooperasaun ho Austrália mós bele fó oportunidade ba Timor-Leste atu hetan formasaun téknika, partilla esperiénsia no dezenvolve polítika públika ne’ebé responde ba nesesidade klimátika. Austrália iha kapasidade téknika no finanseira ne’ebé bele apoia esforsu nasaun sira iha rejiaun.

Hodi sai ponte entre Sudeste Aziátiku no Pasífiku, diplomasia Prezidente Ramos-Horta nian buka hametin lian koletivu nasaun vulnerável sira. Objetivu mak garante katak preokupasaun kona-ba sobrevivénsia, seguransa no dezenvolvimentu sustentável hetan atensaun iha forúm internasionál.

Kooperasaun ne’e sei kontinua iha preparasaun ba COP31, ne’ebé sei fó oportunidade ba nasaun sira atu diskute kompromisu globál kona-ba reduzaun emisaun, finansiamentu klimátiku no apoiu ba komunidade sira ne’ebé afetadu liu husi mudansa klimátika.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *