DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta halo lansamentu ba eventu Simeira Siensia Dezenvolvimentu 2026 iha Centro Convenção Dili (CCD).
Iha Domingu loraik (23/08/2026) Prezidente Republika Jose Ramos Horta halo lansamentu ba Siensia Dezenvolvimentu 2026 edisaun dala 4 husi Sci-Tech Expo Siensia, Teknolojia, Inovasaun no Oportunidade.
Edisaun ba dala haat husi Expo Siensia no Teknolojia 2026 abertura ofisialmente iha CCD, hodi marka inísiu ba eventu loron tolu nian neebe dedika ba halo siensia no teknolojia asesivel ba Timor oan hotu. Halao hamutuk ho Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026, programa nee iha espozisaun interativu, kompetisaun akademika, no atuasaun kultural sira, hotu-hotu dezena atu envolve publiku ho siensia iha maneira inkluzivu no dinamika.
Expo nee ofisialmente abertura husi Prezidente Republika no Laureadu Nobel ba Pas, Jose Ramos Horta, hamutuk ho Vise Primeiru Ministru no Ministru Interinu ba MESCC, Engº Mariano Assanami Sabino
Iha ninia diskursu abertura, Prezidente Ramos-Horta sublina importansia hodi halo siensia sai esperiensia moris ba nasaun.
“Exelensia sira, distintu Laureadu Nobel, no konvidadu internasional onradu sira, benvindu mai Timor Leste. Ita-boot sira-nia prezensa fo onra ba ami-nia nasaun no afirma ami nia fatin iha komunidade global ba konesimentu nian. Iha tinan 24 nia laran, hahu husi restaurasaun independensia, ami progresivamente integra Timor Leste iha komunidade internasional, hodi hametin ami nia partisipasaun iha sistema Nasoens Unidas, CPLP, nasaun sira grupu g+7, Forum Illa Pasífiku, WTO, no ASEAN, no mos forum sira seluk. Maibe liberdade polítika deit la sufisiente soberania loloos mos ezije konesimentu no inovasaun. Ba ita-nia joven sira labele deit observa husu pergunta, mehi ho aten-brani, no nunka hanoin katak tanba Timor-Leste kiik, ita-nia ideia sira tenke kiik. Futuru pertense ba sira neebe hakarak atu imajina no iha konesimentu atu harii future nee. Hau nia deseju ba Expo ida nee mak atu hamosu mudansa neebe dura vokasaun foun, parseria, no solusaun ida ba dezafiu nasional,” dehan PR Horta.
Xefe Estadu hatete katak, Expo ida nee bele sai odamatan iha neebe foinsae sira sai nuudar protagonista ba transformasaun Timor-Leste nian.
Expo iha tinan ida nee estruturadu iha pilar prinsipal lima Feira Ensinu Superior nian, Kompetisaun Akademika, Espasu Inovasaun no Juventude, Atividade Kultural, Espozisaun Siensia no Teknolojia neebe komprensivu. Espozitor liu 70 mak hola parte, reprezenta eskola, universidade, instituisaun governu, parseiru setor privadu no organizasaun dezenvolvimentu sira.
Destake sira husi espozisaun nee inklui Projetu estudante sira husi eskola iha munisípiu sira, inklui EBC St. Antonio Teulale-Baucau, ESGP Nino Konis Santana Lospalos, no Colegio de Santo Inasio de Loiola Kasait.
Peskiza universitariu husi Universidade Nasional Timor Lorosae (UNTL), Universidade Katolika Timorense (UCT), no Institutu Teknolojia Dili (DIT), neebe hatudu demonstrasaun iha enjenaria agríkola, siensia saude, no formasaun ba profesor sira. Inisiativa Governu nian husi Ministeriu Edukasaun, Ministeriu Petroleu no Rekursu Minerais (MPRM), no Institutu Nasional Siensia no Teknolojia (INCT), neebe hatudu siensia iha polítika no servisu publiku.
Kontribuisaun husi parseiru dezenvolvimentu sira, inklui UNICEF, UNDP, Programa Ai-haan Mundial (WFP), OMS no Komisaun Nasional ba UNESCO, neebe apoia Timor Leste nia kapasidade sientífika ba tempu naruk.
Espozisaun inovasaun husi Komunidade Siensia Dili, Gilsia E-Tech, no inovador estudante independente sira, aprezenta solusaun pratika iha sustentabilidade, teste rai, no teknolojia.
Nunee mos Vise Primeiru Ministru, Mariano Assanami Sabino, destaka kontribuisaun siensia no teknolojia ba dezenvolvimentu lor-loron iha Timor Leste:
“Ba Timor-Leste, siensia no teknolojia labele dook husi ita-nia dezenvolvimentu lor-loron nian. Sira tenke ajuda ita hasoru dezafiu pratiku sira neebe ita-nia nasaun hasoru, mellora edukasaun no saude, hametin agrikultura no seguransa ai-han, proteje ita-nia ambiente, kria oportunidade ekonomika, no prepara ita nia joven sira ba mundu neebe muda lalais. Expo ida-nee hanesan plataforma vital ida hodi halibur peskizador global sira hamutuk ho ita nia universidade, estudante no foin-sae sira, hodi hatudu katak inovasaun iha ona fatin iha nee. Hein katak konversa sira neebe hahu ohin hamosu parseria sira neebe dura no kultura investigasaun neebe dura hafoin Simeira ida-nee remata.” Dehan Visi PM.
Sci-Tech Expo 2026 realiza hamutuk ho Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026, neebe lori ona orador internasional distintu sira mai Dili, inklui manan-nain sira Premiu Nobel no Premiu Turing nian, hamutuk ho sientista renomadu sira seluk no konvidadu distintu sira.
Serimonia abertura hatudu atuasaun kalan nian husi Timor Furak, Grupu Biblioteka Infantil Prezidensia nian, no atuasaun kultural husi Ekipa Ro Doulos Hope, neebe reprezenta Koreia-Sul, Arjentina, no Filipina. Programa nee konklui ho aprezentasaun husi artista Timor-oan Ego Lemos ho nia banda.
Expo kontinua iha Segunda feira, 24 Agostu, no Tersa feira, 25 Agostu, ho ajenda kompletu ida ba animasaun sira iha area aberta, kompetisaun akademika, no demonstrasaun interativu sira. Durante pausa almosu sei iha muzika akustika husi Run Batar (MTA). Programa segunda-feira nian inklui animasaun husi Ofelia, Grupu Sanggar Cota Cora, Grupu Manumata, Grupu Dansa Red Bull, Grupu Koru Balide, Black Jesus, no Banda Muzika Baba Haha. Programa Tersa-feira nian hatudu lee poezia, koru, no dansa husi Projeto CAFE Díli, muzika husi Jesy Lopes no Banda, Orlanda Rosalia, Banda Alcatraz, no atuasaun dansa husi Ro Doulos Hope.
Inisiativa husi Prezidente Jose Ramos Horta, Laureadu Nobel ba Pas iha tinan 2006. Hodi Halibur hamutuk iha tinan ida-nee realiza ho patrosíniu konjuntu husi Prezidente Ramos-Horta no Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, no finansia tomak husi Governu Timor Leste. Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatete Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026 maka parte ida husi serie eventu nasional estratejiku sira iha fulan Agostu tinan 2026 neebe dezena atu hasae Timor Leste nia pozisaun internasional no promove dezenvolvimentu sustentavel liu husi edukasaun, diplomasia, no kooperasaun internasional.
(eme)







