DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta partisipa zoom meeting neebe organiza husi Primeiru Ministru Japaun hodi koalia konaba funu iha Mediu Oriente.
Bainhira remata zoom meeting, Prezidente Republika Jose Ramos Horta ba jornalista sira iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairo Pite, Kuarta (15/04/2026) hatete, konferensia zoom meeting halao iha salaun Nicolau Lobato Palasiu Prezidensial, organiza husi Primeiru Ministru Japaun.
“Konferensia zoom meeting nee inisitiva husi Primeiru Ministru Japaun nuudar resposta ba reasaun problema boot iha Iraun neebe impaktu ba movimentasaun roo ahi bobot sira neebe halo transporte kombutivel husi rai neebe-neebe liu husi Iraun Estreitu Ormuz mai ASEAN. Impaktu ba rai lubuk ida iha ASEAN mak hanesan impaktu boot liu, tanba populasaun 4 bilhoens, iha mundu nee populasaun total 8 balhões ba leten, entaun bele hatete 50% tomak iha ASEAN,” dehan PR Horta.
Entaun konsumu ba enerjia petroleu no produtu sira seluk, dirivativu nee husi petroleu husi gas ba industria fabrika sira nee barak tebe-tebes.
Prezidente Republika hatete, krize nee impaktu laos deit ahi neebe loron-loron presiza iha uma laran, iha fabrika, maibe presiza iha fatin hotu-hotu, hanesan hospital, fabrika oi-oin ba agrikultura laiha setor ida ekonomia, no setor sosial ruma neebe la hetan impaktu.
Too agora laiha estratejia ida hamutuk hanesan komum, iha ASEAN ka mezmu iha ASEAN atu infrenta krize nunee.
“Tanba nee mak Primeiru Ministru Japaun konvoka konvida ba reuniaun ida nee ho rai sira seluk hanesan nivel Xefe Estadu, Primeiru Ministru, Ministru Estranjeiru. Japaun rasik, Filipina, Malazia, Singapura, Tailandia, Vietname, Timor-Leste, Banglades, Republika Korea, Australia, Brunei, Kambodia, Indonezia, Índia, Srilanka, aleinde, ADB, IEA,” katak PR Horta.
Xefe Estadu hatete, laiha solusaun balun hanesan tempu badak, nee mak solusaun iha, kada rai ida buka sosa mina neebe garante ba rai, ba nia ekonomia ba povu nia moris.
Timor Leste felizmente iha rezerva petrolifera neebe iha armazen, nunee infrenta krize nee durante semana, fulan ruma nia laran. Infelizmente iha ASEAN ka iha mundu laiha solusaun ida rejional, TL rasik laiha hanesan estratejia rezerva, Amerika pur ezemplu iha estratejia rezerva neebe bele dura fulan neen.
“Rai balun iha estratejia rezerva mais fulan tolu deit, nee hanesan mos avizu ida ba Timor-Leste, atu ita nia governu halo medida urjente, laos atu rezolve problema agora. Problema agora nee tenke sosa mina, tenke subsidiu ba mina nunee labele todan liu tan ba ita nia populasaun, bele impaktu negativu liu tan ba ita nia kapasidade produtiva hanesan agrikultura, loja, hotel, ita nia transporte publiku, kamioneta sira, truck sira ba foho, mai husi foho, ho populasaun,” katak PR Horta.
Nee governu mak tenke haree, halo daudaun ona halo medidas, maibe ba oin tenke aprende ho ida nee. Aprende saida tenke halo rezerva estratejika, maibe solusaun neebe ba futuru se diak liu mak konkretizasaun neebe rai ida nee, liu-liu Primeriu Ministru, Xanana koalia tinan 20 nia laran, se mak iha impata nee kompanha sira Australia, Conocphilips, uluk wWoodside negosiasaun lao daudaun.
“Nunee dezenvolvimentu greater sunrise tanbasa mak uluk kedas maun boot Xanana koalia ba ida nee, dada pipeline, kadoras husi greater sunrise mai Timor-Leste. Nia iha razaun 100%. Needuni presaun makaas liu tan ba negosiador ita nian sira, liu-liu ho Australiano, Japaun atu aselera dezenvolvimentu kampu greater sunrise, aselera dezenvolvimentu kampu rua tan iha tasi Timor neebe iha ona gas, petroleu. Nee mak hau nia komentariu, ita partisipa ativamente, konferensia zoom neebe Primeiru Ministru Japaun mak konvida,” katak nia.
Depois TL nia partisipasaun iha ASEAN, haree saida mak ASEAN nuudar ASEAN bele halo. No Tuir PR Horta nia hanoin mak nee, ASEAN nuudar ASEAN, tenke halo desizaun ida atu halo rezerva estratejika.
“Iha rai balun ASEAN bele halo iha Malazia, bele halo iha Indonezia, bele Timor-Leste mos halo rezerva estratejika ida iha nee, neebe laos deit ba ita. Bele mos ba Indonezia, pur ezemplu ita nia rezerva estratejika nee, bele fornese ba NTT, bainhira iha krize boot enerjia iha ASEAN, mak ASEAN laiha mekanizmu ida nee. Entaun hau nia hanoin, hau lakohi bolu nee proposta ida, hau hatete deit, hanoin tenke Timor-Leste haree ho ASEAN halo inisitiva ida ASEAN nunee halo rezerva estratejika iha rai balun. Bele iha Malazia, bele iha Tailandia ka iha neebe, bele mos Timor-Leste bele oferese aban nunee halo rezerva estratejika ASEAN nian, ba Timor-Leste no ba Indonezia. Tanba, Indonezia boot tebe-tebes, luan tebe-tebes dala ruma rai rezerva estratejika ida iha Timor-Leste diak ba Indonezia, tanba besik Indonezia iha NTT nee hanesan ideia ida neebe hau fahe tiha ona ho diplomata balun, maibe laos ofisial, no normal,” hakotu nia.
Prezidente Republika halo zoom meeting neebe organiza husi Primeiru Ministru Japaun husi Philipina, Malazia, Singapura, Thailand, Vietnam, Timor Leste, Bangladesh, Rok, Australia, Brunei, Kambodia, Indonezia, India, Srilanka, IEA, ADB, Japaun.
(eme)
