MANATUTO, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta ho Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão halo lansamentu ba konstrusaun no instalasaun Planta Solar Fotovoltaico iha Munisipiu Manatuto.
Iha biban nee Prezidente Republika Jose Ramos Horta liu husi nia diskursu iha Munisipiu Manatuto, Kinta nee (23/07/2026) hatoo parabens ba esforsu husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão nomos membru Governu sira neebe halo esforsu makaas bele realiza lansamentu konstrusaun Instalasaun Planta Solar Fotovoltaico iha Munisipiu Manatuto.
“Parabens ba susesu ida nee, parabens ba ita nia Primeiru Ministru neebe ho nia lideransa lidera Governu laos fasil kuandu projetu ida nunee no projetu sira seluk, iha parte barak nia tama setor ita nia rasik, ministeriu oin-oin setor investor sira nia ho ajensia internasional nia investimentu nee nunka fasil para too iha akordo ida, ita ejiji lideransa, ejiji serbisu badinas husi ministeriu sira hotu hotu neebe temi ona,” katak PR Horta.
PR Horta dehan, eletrisidade nee infraestrutura neebe importante tebes ba setor dezenvolvimentu, tanba nee husu hatudu ba sosiedade povu progresu servisu neebe governu halo iha tinan hira nee nia laran haree ho matan kondisaun neebe diak.
Buat balun iha kontinuidade Governu uluk halo tiha ona hahu kontinua husi atual Governu, estadu Governu nunee duni, buat neebe bele kontinua tenke kontinua duni, simu husi sira seluk tanba husi demokrasia nunee duni, bele iha mudansa maibe buat neebe estratejiku nasional hotu hotu aprova simu hahu iha implementasaun iha 2012-2030 nee projetu Nasional.
Nunee mos Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete, ho laran haksolok boot tebes mai iha serimonia lansamentu primeira pedra husi Projetu Fotovoltaico Solar Laleia. Nee projetu importante ida ba sistema eletriku nasional no ba dezenvolvimentu ba longu prazu nasaun nian.
Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão dehan, Governu hatene importansia atu fornese eletrisidade ba povu timor tomak ho enerjia nesesaria ba ekonomia. Nee halo parte planu nasional ba longu prazu, hanesan estabelese ona iha Planu Estratejiku Dezenvolvimentu ba 2011-2030, atu konstrui país prosperu ida neebe ho ekonomia neebe forte ho populasaun saudavel no bein edukada.
“Atu alkansa objetivu ida nee, ita presiza eletrisidade fiavel ba uma sira, eskolas, sentrus saude, instituisoens publikas no ba emprezas iha país tomak. Konkista importante ida hotu husi ita nia dezenvolvimentu nasional mak konstrusaun sistema jerasaun no distribuisaun eletrisidade iha Timor Leste,” katak PM Xanana.
PM Xanana dehan, eletrisidade halo populasaun nia moris sai diak liu loron ba loron. Apoia edukasaun ho servisus saude. Permite empreza sira bele opera, komunidade sira dezenvolve aan no servisus publikus bele ba too maior parte husi populasaun. Nee hanesan baze esensial ida ba dezenvolvimentu Estadu nian. Maibe knaar todan nee seidauk hotu.
“Agora, ita presiza reforsa sistema nasional eletrisidade no prepara ba futuru. Ita presiza diversifika ita-nia fontes enerjia no reduz ita nia dependensia ba kombustíveis importadus. Tanba nee mak Projetu Solar Fotovoltaico iha Laleia nee mos importante tebes. Projetu nee sei iha kapasidade jerasaun solar ho 72 megawatts ho sistema armazenamentu enerjia ida iha baterias ho kapasidade 36 megawatts-ora. Sei fornese tan eletrisidade ba rede nasional no ajuda diversifika forma oinsa Timor-Leste jera enerjia. Nee importante tanba ita moris iha períodu ida ho inserteza internasional. Konflitus, tensoens polítikas neebe aumenta ho perturbasoens iha merkadus globais enerjia afeta makaas país sira iha mundu tomak,” dehan PM Xanana.
Nunee mos Prezidente Komisaun Ezekutivu EDTL-EP, Paulo da Silva hodi EDTL-EP nia naran konsorsiu no kompanha implementador hatoo bemvindo ba partisipante hotu neebe partisipa Iha eventu Ida nee.
“Objetivu ba loron ohin nia mak atu halo lansamentu ba konstrusaun no instalasaun Planta Solar Fotovoltaico, no sistema armajenamentu batarea, inklui fasilidade sistema Scada no interkoneksaun ba iha rede transmisaun 15KV,” katak Prezidente EDTL.
Iha biban nee hatoo mos Parabens ba EDTL neebe iha loron Kuarta 22/07/2026 selebra Aniversariu ba dala 6 ejiste hanesan Empreza Publika.
Nia hatete, solar PV Project information ho kapasidade planta solar 72MW, Battery Energy storage (Bess) 36Mwh, aplika modalidade IPP independent Power producer signifika setor privado mak halo investimentu tau sira nia osan halo konstrusaun instalasaun no operasaun no manutensaun depois faan deit energia mai EDTL ho presu 6.5 cents/kwh liu husi akordo neebe iha. Akordu nee bolu PPA (Power Purchase Agreement), no nia durasaun 25 anos.
Kompanhia konsorsiu neebe mak implementa obra ITOCHU husi Japão no EDF husi França, sira forma kompainha executor ida bolu MRP (Manatuto Renewable Power) maka halo gestao ba implementasaun durante periodu PPA nian.
Tuir estimativa, investimento nee ho kapital provolta US$ 107 M. Projetu nee sei fo mos kapasitasaun ba Tekniku EDTL durante instalasaun, operasaun no manutensaun. Akordu importante sira neebe halo ho governu Timor Leste maka hanesan akordu kompra energia (Power Purchace Agreement), ho EDTL. Akordu ba direitu superficio uza rai ho Ministerio da Justiça. Akordu garantia estadu ba investimento ho Ministerio das Finanças no MOP. Projetu ida nee sei fo benefisiu ba Timor Leste, ho poupansa orsamento kada tinan entre US$ 25-30M. Obra nee sei implementa durante fulan 18-24 (Tinan 2), sei fo benefisiu seluk maka, EDTL bele asesu ba fundo karbon kredito nian iha mundo, no dadaun nee hetan asistencia husi ADB hodi aplika ba ida nee. Sei poupa mos kusto ba manutensaun no lube oil, iha central eletrika Hera no Betano. Sei kontribui ba iha redusaun Carbon dioxide sei utiliza ba nesesidade formasaun no peskiza ba estudante tekniku sira iha rai laran. Sei akomoda Timor Oan sira hodi serbisu durante konstrusaun no periodu operasaun.
Nia mos hakarak kompremete Prezidente Republika no Primeiru Ministru katak, tekniku sira iha EDTL hamutuk ho parseiru sira, sei halo supervisaun maksimu ba implementasaun projetu no investimento ida nee, hodi asegura ninia instalasaun sira ho diak, hodi bele finaliza tuir tempu neebe determina ona no too operasaun. No kontinua ba iha prosesu transaksaun energia entre kompainha ho EDTL ba tinan 25.
Nunee mos Ministru Obras Publika, Samuel Marcal hatete hatoo agradese ba parte hotu neebe ohin hamutuk hodi halo lansamentu ba projetu refere.
“Ita agradese tanba ohin ita hahu halo lansamentu ba obra ida nee, nunee tuir kontratu masimu tinan rua, maibe ita sei esforsu hodi fulan ikus 2028 ita bele uza ona, nunee projetu nee sei fo benefisiu boot tebes ba ita nomos ita halo poupansa ba orsamentu ba kombustivel, nomos sei hatama reseita boot ba ita nia kofre estadu, kualidade ahi enerjia nian iha timor laran tomak,” dehan Ministru.
Ministru hatete, iha nee faze dahuluk, konaba anin nian governu halo estudu iha Larigutu ho Oeleu nian.
Iha biban nee membru Governu nee agradese ba parte hotu nia kontribuisaun nunee hahu halo lansamentu ba konstrusaun.
(eme)






