DILI, STLTIMORLESTE.com – Sekretariu Estadu Formasaun Profisional no Empregu (SEFOPE), Rogerio Mendonça diskute programa mobilidade laboral no bem-estar trabalhador sira iha rai-liur.
Bainhira remata hasoru malu, Sekretariu Estadu Formasaun Profisional no Empregu (SEFOPE), Rogerio Mendonça ba jornalista iha palasiu Prezidensial Nicolau Lobato Bairru Pite, Tersa lokraik (26/05/2026) hatete, hasoru malu ho Prezidente Republika Jose Ramos Horta hodi diskute kazu no bem-estar traballador Timoroan sira neebe servisu hela iha Australia, Koreia Sul, Japaun, no Nova Zelandia.
Enkontru nee foka ba hametin kooperasaun entre governu, misaun diplomatika, no nasaun sira neebe simu traballador sira hodi monitoriza diak liutan kondisaun husi sidadaun rihun ba rihun neebe servisu hela iha rai-liur.
Durante enkontru nee, Sekretariu Rogerio Mendonça nota katak foku mak hodi melhora fiskalizasaun, hodi dehan, “Asuntu prinsipal neebe koalia ohin mak oinsa Governu servisu hamutuk hodi bele mellora servisu sira nee no tau matan ba traballador sira neebe servisu iha rai-liur.”
Prezidente hatoo ninia preokupasaun kona-ba tratamentu balu neebe la dignu ba traballador Timoroan sira husi empreza balu iha Australia, hodi husu SEFOPE atu rezolve lakuna sira-nee liuhusi parseria neebe kontinua nafatin ho Embaixada Australia.
Aleinde nee Sekretariu Estadu mos fo informasaun foun ba Prezidente kona-ba kazu trajiku traballador Timoroan ida neebe lakon iha tasi iha Australia, hodi konfirma katak governu fasilita hela teste DNA ba família.
Aleinde nee, enkontru nee mos aborda dezafiu kona-ba traballador hamutuk nain 1.000 resin neebe halo absconding (foge) ka sai husi kuadru programa ofisial, hodi enfatiza nesesidade ba retensaun sistema neebe diak liu tan.
Ikus liu, enkontru nee sublina kontribuisaun ekonomika vital husi mobilidade laboral, ho remesas ofisial tinan-tinan neebe liu millaun US$ 200. Sekretariu Rogerio Mendonça hateten katak impaktu real karik boot liutan tanba traballador barak lori osan (cash) ba uma, hodi hametin liutan papel programa nian hodi sustenta ekonomia nasional. Prezidente Ramos-Horta reitera katak proteje direitu no dignidade traballador sira-nee importante tebes hodi garante susesu ba tempu naruk husi kbiit mobilidade laboral no estabilidade finanseira ba família Timoroan sira.
Tuir dadus ofisia neebe SEFOPE hatoo, rekrutamentu ba nasaun destinasaun sira hatudu dezenvolvimentu nunee Koreia do Sul: Hahu husi tinan 2009 too mai tinan 2026, Timor-Leste konsege haruka ona traballador hamutuk 7.000 resin Australia Hahu husi tinan 2012 too mai tinan 2026 (ho dadus ikus neebe foin update iha tinan 2025), total traballador timoroan iha Australia hamutuk 22.866 pesoas. Total timoroan hotu neebe rejistadu iha sistema laran ba mobilidade laboral hamutuk 23.000 resin Japaun Atualmente iha traballador 78 pesoas neebe servisu iha area ortikultura, soldadura, no pintura. Nova Zelandia Atualmente iha ona 30 pesoas ( katak nain 10 ba pilotu primeiru no nain 20 ba pilotu segundu), no agora dadaun dadus foun hatudu iha tan 80 pesoas neebe sei iha hela faze rekrutamentu laran.
Maske nunee, Governante nee mos la subar katak iha preokupasaun mos kona-ba kazu absconding (traballador sira neebe sai husi sistema ka sai ilegal), neebe too ona iha numeru 1.000 resin (mill ital).
Kona-ba impaktu ekonomiku, SEFOPE dehan katak, kontribuisaun husi traballador sira iha rai liur boot tebes ba ekonomia familiar no nasional. Tuir dadus husi Banku Sentral Timor-Leste (BCTL), reseitas ka remitensa neebe traballador sira hatama mai rai-laran liuhusi sistema eletroniku ka bankariu too milaun US$ 200 resin kada tinan.
“Nee numeru neebe detekta iha eletroniku. Maibe, maioria ita-nia traballador sira neebe mai fali husi liur mos lori osan osan-fuan (cash hand). Ida nee mak atu hateten katak, se ita konta remitensa hotu, osan nee boot liu fali númeru millaun 200 resin neebe mensiona ona nee,” katak Rogerio Mendonça.
Responde ba preokupasaun no deklarasaun kritika ruma husi Xefe Estadu, Rogerio Mendonça hateten katak nudar membru Governu, nia labele hatoo deklarasaun neebe kontra fali desizaun ka liafuan Prezidenti nian. Maibe, SEFOPE simu ho haraik-an hodi kontinua servisu hamutuk ho Embaixada Australia hodi hadia lakuna (frakeza) hotu neebe Prezidenti Republika sita.
Iha mos kazu triste kona-ba traballador ida neebe lakon iha Australia, SEFOPE ho parte familia halo ona kontaktu ho sira. SEFOPE mos simu ona Nota Verbal husi Embaixada no autoridade seguransa Australia nian neebe relata katak sira hetan ona sapatu no ain-tuban husi trabalhador refere.
“Entaun husi Governu Australia presiza família hodi ba halo teste DNA. Parte SEFOPE fasilita ona prosesu ba família , hodi bele arranka ba Australia iha semana oin mai, no matebian refere husi munisipiu viqueque postu adiministrativu Uatulari ” nia hakotu.
(eme)






