PR Horta: Simeira Siensia Dezenvolvimentu 2026 Eleva TL Nia Perfil ba Internasional

Foto: STL/Emerenciana Pinto

DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026 halo parte iha serie eventu nasional estratejiku sira iha fulan Agostu tinan 2026, eleva Timor Leste (TL) nia perfil ba internasional no avansa dezenvolvimentu sustentavel liu husi edukasaun no diplomasia.

Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatoo lia hirak nee liu husi nia diskursu, bainhira halo abertura ba Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026 ho Laureadu Nobel, Manan Nain Premiu Turing, no Sientista global renomadu sira iha CCD, Segunda (24/08/2026).

Prezidente Republika hatete, Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026 halo parte iha serie eventu nasional estratejiku sira iha fulan Agostu tinan 2026 neebe dezena atu eleva Timor Leste nia perfil internasional no avansa dezenvolvimentu sustentavel liu husi edukasaun, diplomasia, no kooperasaun internasional.

Inisiativa ida husi Prezidente Ramos Horta, Laureadu Nobel ba Pas tinan 1996, simeira nee halibur Laureadu Nobel, manan-nain Premiu Turing, sientista, inovador, pensador, edukador, peskizador no líder sira husi mundu tomak iha enkontru sientífika boot neebe maka realiza iha Sudeste Aziatiku.

Halao ho patrosíniu konjuntu husi Prezidente Jose Ramos Horta no Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, simeira nee finansia tomak husi Governu Timor Leste.

Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026 halo parte iha serie eventu nasional estratejiku sira iha fulan Agostu tinan 2026 neebe dezena atu eleva Timor Leste nia perfil internasional no avansa dezenvolvimentu sustentavel liu husi edukasaun, diplomasia, no kooperasaun internasional. Hodi liga konesimentu global ho esperiensia lokal, eventu nee refleta Timor Leste nia opsaun deliberada atu koloka nasaun joven, reziliente ida iha sentru dialogu sientífiku global. Ida nee mak demonstrasaun makaas ida husi ambisaun nasaun nian atu transforma nia aan husi konsumidor konesimentu ba produtor konesimentu, ho siensia no inovasaun neebe sai hanesan pilar fundamental ba dezenvolvimentu iha futuru.

Iha ninia diskursu abertura, Prezidente Jose Ramos Horta hatoo boas-vindas ba peritu global sira ho gratidaun no ho vizaun brani ida katak Timor Leste tenke evolui husi konsumidor konesimentu ba kriador, tau hamutuk siensia ho enjenu lokal hodi harii kultura nasional ida iha-neebe konesimentu sai nuudar fundasaun ba dezenvolvimentu neebe dura.

“Sua Exelensia sira, distintu Laureadu Nobel, sientista, peskizador, no konvidadu internasional onradu sira, hau hatoo boas-vindas ba imi hotu mai Timor Leste. Imi nia prezensa iha nee hanesan jestu konfiansa ida neebe klean ba ami-nia nasaun no iha potensia ami-nia povu nian. Simeira ida nee laos deit halibur malu ida, nee hanesan deklarasaun ida katak Timor Leste prontu atu hakat liu husi konsumu konesimentu ba kria konesimentu. Ita tenke transforma ita-nia diversidade natural no umanu neebe estraordinariu ba solusaun ba agrikultura, saude, edukasaun, no prosperidade sustentavel. Siensia tenke serbí ita-nia povu, no ita-nia joven sira tenke hatene katak futuru nasaun ida-nee nian sei harii laos deit husi governu, maibe husi imi-nia kuriozidade, aten-barani, no mehi sira. Hein katak Simeira ida-nee hamosu laos deit parseria no peskiza, maibe mos ba kultura nasional foun ida-neebe valoriza konesimentu nuudar fundasaun ba ita-nia dezenvolvimentu duravel. Obrigado ba fahe Imi-nia tempu, Imi-nia matenek, no Imi-nia vizaun ho ami. Hein katak esforsu konjuntu ida-nee inspira ligasaun duravel no futuru neebe naroman ba ema hotu.“ dehan PR Horta.

Loron ofisial dahuluk husi simeira nee iha serie diskusaun painel nivel aas nian neebe ezamina papel siensia nian iha dezenvolvimentu nasional.

Painel 1 Siensia iha Servisu Dezenvolvimentu nian, Moderadu husi Dr. Helder da Costa, painel ida-nee aprezenta Laureadu Nobel Frances H. Arnold (Premiu Nobel iha Kímika 2018) no Brian P. Schmidt (Premiu Nobel iha Fízika 2011). Diskusaun esplora oinsa siensia fronteira tradus ba benefísiu konkretu ba nasaun hanesan Timor-Leste. Profesor Arnold nia serbisu kona-ba evolusaun dirijida hatudu oinsa biolojia fundamental bele hamosu aplikasaun pratika iha enerjia no manufatura neebe moos, enkuantu Profesor Schmidt nia esperiensia iha konstrusaun kolaborasaun peskiza internasional fornese modelu ida ba Timor Leste atu eskala ninia kapasidade sientífika liuhusi parseria global sira. Painel 2 Siensia no Transformasaun Ekonomika, Moderadu husi Dr. Helder Lopes, painel ida-nee halibur hamutuk Nobel Laureadu sira iha Siensia Ekonomika, Robert C. Merton (1997) no James A. Robinson (2024), Profesor Universitariu iha Universidade Chicago nian. Diskusaun nee sentradu kona-ba oinsa Timor Leste bele aproveita nia rikeza nasional hodi harii kapasidade produtiva neebe dura. Profesor Merton oferese ninia esperiênsia kona-ba jestaun risku finanseiru iha ekonomia kiik ida, neebe dependente ba importasaun, enkuantu Profesor Robinson sublina ninia teoria institusional kona-ba prosperidade, hodi argumenta katak instituisaun inkluzivu sira mak fundamentu hodi transforma rikusoin rekursu nian ba dezenvolvimentu abrangente. Painel 3 Alimentar no Sustenta Planeta Moderadu husi Dr. Edmundo S. S. Viegas, painel ida nee aborda dezafiu krítiku seguransa alimentar Timor-Leste nian. Sientista vegetal no líder inovasaun agríkola Howard-Yana Shapiro destaka importansia husi diversidade kultivasaun no inovasaun agríkola sustentavel, enkuantu eis-Governador hosi Carolina Sul no eis-Diretor Ezekutivu husi Programa Alimentar Mundial Nasoins Unidas nian (WFP) David Beasley, neebe lidera organizasaun bainhira simu Premiu Nobel ba Pas iha tinan 2020, fornese perspetiva operasional ida kona-ba sistema alimentar, reziliensia, no nesesidade urjente atu kombate malnutrisaun kronika.

Simeira Siensia ba Dezenvolvimentu 2026 halao hamutuk ho Expo Siensia-Teknolojia 2026, hamutuk ho serie sesaun no kompromisu paralelu sira neebe halao iha Dili laran, neebe organiza husi universidade Timor-oan sira, instituisaun governu, no organizasaun parseira sira seluk.

Nunee mos Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao hatete haksolok tebes atu simu laureado sira mai Timor Leste.

“Ami sente onradu katak sientista, peskizador no líder distintu barak maka halo ona viajen ba ami nia nasaun joven ba Simeira importante ida-nee. Durante tinan 24 nia laran, povu Timor nia luta ba soberania. Ami luta tanba ami fiar katak ami iha direitu atu determina ami nia futuru rasik no katak laiha nasaun seluk maka tenke deside futuru nee ba ami. Hafoin Restaurasaun ita-nia Independensia, ita aprende katak ita nia luta kontinua,” dehan PM Xanana.

PM Xanana hatete, tenke ultrapasa legadu konflitu nian iha dekada barak nia laran, estabelese instituisaun demokratiku sira, harii Estadu ida neebe funsiona no hahu konstrui infraestrutura nasional neebe presiza.harii sosiedade pasífika no tolerante no Estadu demokratiku, ho respeitu ba dignidade umana no estadu direitu.

Nunee mos Her Royal Highness Princess Sonam Dechan Wangchuck hatoo agradese ba Prezidente Republika Jose Ramos Horta nomos povu Timor Leste neebe konvida ona nia hodi partisipa eventu importante nee iha TL.

“Agradese ba Prezidente Horta no povu Timor Leste ba imi nia benvindu ho laran luak, no hau lori ho hau kumprimentus manas sira hosi Sua Majestade Liurai, Sua Majestade Gyaltsuen, Sua Majestade Druk Gyalpo Dahaat, no povu Butan nian. Hau mos hatoo hau-nia kumprimentus manas ba Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, neebe nia servisu neebe dura ba povu Timor-Leste kontinua kontribui ba nasaun nia viajen ba dezenvolvimentu no prosperidade,” katak nia.

Nia hatete, presizamente viajen ida nee, hosi independensia ba dezenvolvimentu, maka halibur ohin nee signifikativu tebes. No Prezidente Horta, hatudu ona katak nasaun ida presiza medida boot ka kbiit material atu fo kontribuisaun neebe dura ba mundu. Liu husi diplomasia, dialogu no kompromisu ida neebe metin ba dame.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *