DILI, STLTIMORLESTE.com – Produtu lokal iha rai laran niia folin karun kompara ho produtu importasaun, tanba produtu lokal produsaun menus.
Lia hirak nee hatoo husi Peskizador Lao Hamutuk, Asuntu Agrikultura, Rai no Ekonomia, Mariono Ferreira ba STL iha nia knaar Fatuhada, Sesta nee (7/8/2026).
“Ita nian problema mak produsaun oituan, produtu lokal folin karun, tanba fos lokal neebe faan la too kilo ida mos US$ 100 kuandu kompara fos importasaun kilo 0.75 centavus ou 0.50 centavus nee diferente tiha ona, oinsa ita haree oportunidade neebe ema barak konsumu hare lokal, produtu lokal nee ita tenke investe makaas oinsa hasae produsaun, kuandu produsaun sae otomatikamente nia presu bele kontrola, bele balansiu,” dehan Mariano.
Produtu lokal folin karun tanba produsaun menus, kada tinan produs ho kuantidade neebe kiik, nia kompara fos rai neebe diak mak fos menbrano husi Oecusse maibe kada saka nee 20 kilo nia faan presu US$ 25 ou liu, entaun fos folsom ho 25 kilo hanesan nia presu US$ 14.00, entaun rendimentu nee too ba ida presu kiik, ema nafatin sosa fos importadu neebe folin baratu tuir ita nia forsa, tan nee fos importasaun folin baratu kompara ho fos lokal.
Tanba nee difikulta CLN aloka orsamentu sosa produtu lokal liu-liu hare depois halo prosesamentu fila fali ba merkadu, sira la konsege dezenvolve ida nee tanba hare mos folin karun, nia fo ezemplu hare kulit nee agrikultor sira husu folin 0.50 centavus, CLN dehan sosa hare bele 0.40 centavus, tun tan bele halo balansu presu, ida nee labele obriga ona depende ba agrikultor sira.
Nia haktuir, halo natar nee gasta enerjia, gasta osan lubuk ida kuandu faan hare ho presu 0..80 centavus kada kilo seidauk bele kustu neebe mak gasta, tan tuir lo-loos governu nia intervensaun oinsa atu halo hodi hasae produsaun nee ho diak bele ajuda fahe trator, fahe pupuk inklui kria kondisaun.
“Problema ita nia mak ema produtivu nee governu fasilita ba servisu iha rai seluk, ita nia husik ba inan aman neebe avansadu kontinua halo toos no natar, ida nee la balansu, iha parte seluk ezije hasae produsaun mas ita la prepara kondisaun liu-liu ema neebe atu servisu para hasae produsaun nee mak problema boot iha ita nia rai laran,” dehan nia.
Tan nee atu hasae produsaun iha formasaun kapasitasaun ba joven sira, ami nia haree joven universitariu sira kuaze barak kada tinan gradua sai dezempregu depois gradua laiha servisu, tan nee atu kria kondisaun ida nee governu mak kria, tanba servisu iha rai laran entaun joven sira deside ba servisu iha rai liur, ida nee problema, se la kria kondisaun atu absolve joven produtivu sira nee ita mak lakon sentidu ida katak ita ba hadia ema nia ekonomia rai seluk, ita Nia husik abandona.
Nia sublina, Formasaun Profisional nee labele atu forma atu sai ba servisu iha ema nia rain, maibe oinsa forma ema atu fila fali ba halo toos ho natar halo atividade ekonomia iha rai laran rasik neebe fo insentivu hanesan salariu minimu neebe mak governu iha, imi remata gradua ona iha area Agrikultura ou tekniku, governu bele fasilita fo salariu imi bele fila ba suku atu ajuda inan aman sira ho tekniku teori neebe aprende dezenvolve produsaun ai-haan iha rai laran, hanoin ida bele rezolve problema balun.
Tanba durante ukun aan tinan 20 ona maibe nunka hanoin ida nee, tanba nee ami rekomenda ezije oinsa Ministériu Edukasaun koordena ho Ministeriu Agrikultura, Ministeriu Komersiu atu fasilita joven sira, se lae nafatin hein SEFOPE kontinua fo formasaun lingua ema ba servisu iha rai liur, maibe la forma ema atu servisu produs iha rai laran.
Entretantu Komunidade Santina Martins hatete, sosa fos importadu diak liu kompara ho fos lokal, tanba saida folin karun labele ba dook, hare deit iha merkadu negosiante sira faan fos rai sukar deit iha kaleng susu enak nia oituan deit folin US$ 1.00 la to kilo ida ka lae, depois ita kompara ho fos importadu neebe faan iha kios balun lata SGM boot ida ho folin 0.50 centavus, hau sente ida nee fos barak ho folin baratu ho lokal, entaun osan naton buka sosa fos neebe folin baratu.
Nia haktuir, iha loja balun fos rai kilo ida ho folin US$ 2.00, fos rai 5 kilo ho folin US$ 12.50 kompara ho fos importadu fos 15 kilo $ 11.25, folsom 20 kg US$ 14.74, fos beruang merah 20 kg US$ 11.75, kuandu iha loja hadomi entaun baratu fos saku ida 20 kg ho folin US$ 8.75 entaun ema hotu buka ida neebe baratu tanba ho situasaun ekonomia, lakohi sosa fos lokal maibe nia folin karun oituan.
(joa)







