DILI, STLTIMORLESTE.com – Provedor Direitus Humanus no Justisa (PDHJ) konsidera katak, kriminaliza defamasaun viola prinsipiu demokrasia.
“Kriminaliza defamasaun nee viola prinsipiu demokrasia no kontra direitus humanus neebe Estadu Timor Leste komunga iha nia Konstituisaun no Paktu Internasional sira neebe Timor Leste ratifika ona iha 2003,” dehan Provedor Virgilio da Silva Guterres ba STL iha Dili, Segunda (08/06/2026).
Tuir Provedor, Estadu Demokratiku halo lei tenki ho objetivu atu defende sidadaun sira, laos atu proteje fali ukun nain sira. Tanba hanoin sira atu kriminaliza defamasaun nee antikuada (tidak sesuai zaman) no anakronika ona. Uluk ditador no ukun nain autoritariu sira mak uza lei nee.atu proteje sira nia aan no sira nia familia.
Virgilio esplika, kriminaliza defamasaun sei hamate liberdade espresaun, liberdade sidadaun sira nian atu hatoo ka espresa sira nia hanoin. Hanoin sira nebe atu kontribui ba prosesu konstrusaun demokrasia, tanba Timor Leste iha ona kuadru no mekanizmu legal atu trata materia defamasaun liu husi prosesu sivil (perdata).
Nia sublina, Timor Leste kriminaliza defamasaun hanesan mos halo traisaun ba povu maubere nia luta, liu-liu eroi, martir no kombatente sira neebe lori kilat, fatuk no manifestasaun hodi defende independensia no soberania Timor Leste nian.
“Kombatente barak mak uluk sai vitima ba aplikasaun lei defamasaun Indonezia nian. Lei neebe Xefe UNTAET, Sérgio Vieira de Melo dekriminaliza ona iha inisiu administrasaun UNTAET nian, ho Ordem Executiva konaba Lei subsidiaria,” dehan nia.
Iha sorin seluk, Ministru Justisa, Sergio Hornai dehan, kriminaliza lei nee intensaun mak hametin ema nia onra no privasidade.
“Intensaun mak ita hakarak hametin buat neebe ba iha ema nia onra, ema nia privasidade, ema nia personalidade pesoal, ema nia integridade tenke sai hanesan seguransa, ita tenke proteje,” dehan Ministru.
Nia dehan, ita iha direitu espresaun maibe tenke ho etika, tanba ita nia atitude komportamentu no lingua no jestu.tenke demonstra ita nia kultura no valor, atu respeitu iha sosiedade nee tenke iha. Tanba nee defamasaun bele sai hanesan krime publiku ka krime semi publiku, depende ba keixa maibe tenke halo.
Nia afirma, sei iha diskusaun ida nakloke ba publiku, akademiku, sosiedade sivil sei fo sira nia hanoin, maibe keta haluha ita komesa iha igualidade buat hotu liberdade ita livre, iha prinsipiu jeral nee eziste hanesan nee, maibe ita tenke regula prinsipiu jeral nee iha norma ida atu familia ida iha disiplina.
Seidauk loke konkluzaun, tanba liberdade espresaun la iha relasaun ho defamasaun, ema hotu livre koalia, maibe labele envoka ema nia privasidade no integridade, hanesan autoridade la sente ofendidu tanba prontu simu kritika husi se deit. Maibe labele tau privasidade em kauza, tenke respeita malu.
“Prosesu sira komesa lao iha orgaun estadu nian, ajenda diskusaun balu lao ona fahe informasaun, no autoridade kompetente sei halo audensia publiku balu tama balu la tama nee normal iha sosiedade modernu, se la satisfaz halo fiskalizasaun konstituisionalidade katak ida nee kontradiz ho boa pratika ho saida mak lao ona iha ita nia norma sistema neebe iha,” nia akresenta.
Governu mai ho inisiativa proposta, depois sei envolve komunidade media komunikasaun sosial atu fo prespektiva liu husi Konselhu Empresa hatoo prespektiva, no ikus Governu deside hanesan autoridade liu husi Parlamentu Nasional, labele liu dalan mak empugbasaun judisial ba iha orgaun soberania seluk atu halo fiskalizasaun.
“Liberdade imprensa konaba halo ema nia asosiasaun no liberdade ba buat hotu ita lao diak los, Estadu ida neebe demokratiku, Estadu ida neebe tau respeitu ba iha direitus umanus, Estadu ida neebe tau rekonhesimentu ba iha Demokrasia, maibe iha sira nee hotu iha nia limitasaun, hanesan sosiedade ida demokratiku, maibe iha mos regra atu kontrola, nune ita labele iha Demokrasia ida neebe demaziadu,” dehan Ministru da Justisa.
Sergio hatutan, buat sira nee lao iha nia tempu no evolusaun ida, iha momentu balu tenke hateten katak, serake kalonia deit maka bele kriminaliza, serake defamasaun tenke hela ba iha aktus prosesu sivil ida sei hare hamutuk.
Nia sublina, lejizlador sira iha hanoin ona hare rona entidade hotu nia hanoin, inklui media sira to ona iha neebe, atu hases an tiha liafuan ida dehan defamasaun lalika kriminaliza, maibe halo deit banhira ema ruma ofendidu sivilmente sira bele lori ba iha Tribunal. Maibe Governu Estadu konsiente akompana dinamika neebe lao iha sosiedade, to iha konkluzaun ida katak, tenke hametin aliserse nee agora ba oin.
MJ dehan, liberdade ida labele tolok arbiru, labele defama ema arbiru, iha limitasaun tanba ita nia kultura nudar ema Timor oan iha respeitu ba antiguidade, maske ema hotu hanesan, maibe iha kultura ida neebe orienta ita iha sosiedade ida, durante moris iha disiplina neebe aprensidu. Ho situasaun neebe lao, restaura independensia hanesan Estadu ida modernu sosiedade demokratiku no dinamiku hare situasaun sira nee to ona iha neebe.
Governante nee esplika, situasaun sira nee orienta ita ba iha neeba, ita tenke reve buat balu atu halo sosiedade ida nee bele konsolidadu liu tan, iha nia aprosimidade sira ba iha situasaun balu neebe labele aseita, tanba selae sei la eduka sosiedade nee.
Aleinde nee, Jurista Sergio Dias Quintas afirma, iha Timor Leste la presiza kriminaliza defamasaun.
“Iha Timor Leste ita la presiza kriminaliza difamasaun no injuria, tanba se estadu kriminaliza difamasaun no injuria sai krime sei fo impaktu negativu ba liberdade expresaun no imprensa,” dehan Jurista Sergio.
Nia hatutan, iha posibilidade boot ema sei tauk atu halo kritika ba estadu, tanba iha ona responsabilidade kriminal neebe bele lori ema tama kadeia.
Nia sublina, situasaun sira hanesan nee so akontese iha rezime ditadura, tamba uza forma hanesan nee para taka ema nia ibun labele halo kritika ba estadu.
Sergio esplika, nusa mak kestataun difamasaun no injuria la maten nafatin hanesaun kestaun sivil, tanba iha ona lei sivil hodi rezolve, neebe previstu iha artigu 417 artigu 430 no artigu 479 husi Kodigu Sivil.
Nia parte afirma, fiar katak krime difamasaun no injuria nee mak eziste iha Kodigu Penal Timor Leste, alvu primeiru neebe sei hetan responsabilidade kriminal mak Jornalista sira pois tuir mai mak tuir sosiedade sivil. Nee ita atu ba fali ona kotuk, tanba laiha ona balansu iha demokrasia, espasu neebe iha mak poder obsoluta laiha kontrola sosial.
(ter)







