DILI, STLTIMORLESTE.com – Dadus sira neebe iha relatoriu indikador xave husi peskiza demografia no saude Timor Leste (TL) 2025-2026 nian laos hela deit hanesan livru ida, maibe atu forma livru hirak nee ba programa konkreta, para nunee hodi hareee katak iha mudansa ba servisu saude nian, tanba setor saude ida nee impotante tebes.
Liafuan nee haktuir husi Ministra Finansas, Santina J. R. F. Viegas Cardoso, liu husi nia diskursu iha ambitu lansamentu relatoriu indicador Xave husi peskiza demografia no saude TL 2025-2026 iha salaun auditorium Kay Rala Xanana Gusmao, ministeriu da Finansas, Aitarak Laran, Kinta (11/06/2026).
Governante nee dehan, peskiza ida nee hanesan peskiza dahat neebe halo iha rai doben ida nee, wainhira TL hetan independensia. Lansamentu ba relatoriu peskiza ida nee importante tebes, neebe dadaun nee Ministeriu Finansas no Ministeriu Saude iha fase ida ba preparasaun orsamentu geral estadu 2027, dadus sira nee importante tebes para atu bele ajuda MS hodi hadia nia indikador sira, atu nunee bela fasilita liutan katak informasaun hirak nee laos hela deit hanesan livru deit, maibe atu forma livru hirak nee ba programa konkreta, hodi nunee hodi hareee katak iha mudansa ba servisu saude nian, tanba setor saude ida nee impotante tebes.
ita haree katak iha inan barak no dala barak ita hetan kritika, nee laos hanesan atu hatun ita maibe oinsa atu fo hanoin no fo servisu diak liu tan mai ita, para nunee ita bele halo servisu diak liutan iha futuru, dehan nia.
Nia hatete, aporveita oportunidade ida nee atu hatoo obrigada ba parseiro desenvolvimentu neebe servisu hamutuk ho ekipa ida nee.
Tuir nia, rezultadu peskiza ida nee fo dadus foun kona ba fertilidade neebe importante tebes. Iha nee haree katak dadus fertlidade tun, nee hatudu katak progresu servisu neebe diak katak, programa saude familiar ka planeamentu familiar nee fungsiona, maibe mos tnke haree katak asesu ba inan sira neebe mak isin rua ba iha sentru saude atu hetan asistensia tanba nee mos mais importante liu.
Iha fatin hanesan Reprezentante Ministra Saude, Diretur Jeral Politika, Planeamentu, kooperasaun no Desenvolvimentu da saude, Florindo Pinto Gonzaga hatete, peskiza nee importante tebes tanba foka ba situasaun populasaun iha TL neebe intersante tebes liu husi halo monitorizasaun no foti desizaun neebe mak liga ho setor saude nian. Relatoriu ida nee hatudu progresu importante balun iha area prinsipal sira.
“Iha area saude ba iha inan oan oan ita haree katak prosesu nee importante tebes, liu-liu ba iha rotasaun ba parte neebe hetan asistensia husi professional saude sira. Ida nee hatudu katak asesu servisu saude aumenta sigfikante tebes neebe mak kontribui ba iha salvasaun inan nomos oan,” dehan nia.
Espera katak liu husi rezultadu peskiza nee normalmente hatudu katak, nesesita progresu importante balun liu husi saude, ita mos tenke reforsa liu tan moras sira ho diak.
Nia hatutan, ho dadus neebe iha relatoriu nee bele alkansa liutan komitmentu parte saude atu kontinua servisu saude primaria nian TL ho diak liutan.
Prezidente Institute Nasional de Estatistika Timor Leste(INETL, I.P), Elias dos Santos Ferreira dehan, peskiza nee halao tanba kolaborasaun servisu hamutuk entre INETL,I.P ho Ministeriu Finansas nomos Ministeriu Saude neebe hetan mos apoiu tekniko husi ICF ma ako Internasional organiza peskiza demografia no saude Timor Leste 2025-2026 . Peskiza nee hetan apoiu mos husi parseiro desenvolvimentu sira mak hanesan UNFPA, UNICEF, WFP, Banku Mundial no DFAT neebe fo kontribuisaun fundus ba peskiza ida nee.
Orsamentu ba peskiza ida nee 50% mai husi governu no 40% mai husi parseiru neebe hola parte mos iha peskiza nee.
Iha peskiza nee fo sai rezultadu atividades saude nian liga ho karakteristika uma kain populasaun, be no sanitasaun, preferensia fertilidade metode uza kontrasepsi, mortalidade, imunizasaun, nutrisaun labarik no adultus nian, labarik-adultus no mortalidade maternal, violensi hasoru feto,empuderamentu violensia hasoru feto, HIV/AIDS, konsumu tabako no alkohol no seluk tan.
“Iha peskiza nee hatudu rejultadu katak, ita alkansa duni prosesu balun ho diak, no prosesu balun neebe presiza haree hamutuk hodi haree diak liu tan ba oin,” tenik nia.
Nia mos husu ba Ministeriu Saude atu bele haree rejultadu husi peskiza hodi halo planu nebe diak ba futuru. Oportunidade nee mos hatoo agradese ba parseiru desenvolvimentu sira neebe fo apoiu ba peskiza nee, liu-liu ba kontribuisaun fundus hotu.
(dom)







