DILI, STLTIMORLESTE.com – Jurista Timor-oan, Sérgio Dias Quintas, konsidera polemika entre Komisaun Anti-Korrupsaun (KAK) no Ministériu Públiku (MP) kona-ba kompeténsia investigasaun kazu korrupsaun hanesan indikasaun katak instituisaun estadu rua ne’e seidauk forte no la funsiona ho koordenasaun ne’ebé di’ak.
Sérgio hatete katak, KAK no MP tenke sai instituisaun forte ne’ebé servisu hamutuk, tanba sira-nia papél importante tebes iha prevensaun no kombate korrupsaun iha Timor-Leste.
“Ha’u hanoin ida ne’e hatudu katak instituisaun estadu ne’e la solidu, tantu KAK no Ministériu Públiku rasik. Estadu investe iha instituisaun rua ne’e, entaun sira tenke solidu hodi halo prevensaun no kombate korrupsaun,” hatete Sérgio ba STL iha Kaikoli, Sesta-feira (09/10/2026).
Tuir nia, KAK nia knaar prinsipál mak kombate korrupsaun. Maibé, atu hala’o investigasaun no prosesa kazu sira, KAK presiza servisu hamutuk ho Ministériu Públiku. Tanba ne’e, diferensa opiniaun ka desentendimentu kona-ba kompeténsia bele hamosu problema boot ba esforsu atu kombate korrupsaun.
Sérgio alerta katak, se instituisaun estadu sira hahú servisu ho hanoin sektoriál no la hakarak kooperasaun, situasaun ne’e bele fó oportunidade ba korruptór sira atu kontinua halo irregularidade ne’ebé prejudika interese estadu.
“Se KAK nia servisu la di’ak tanba laiha interdependénsia entre KAK ho MP, ne’e sei fó espasu ba korruptór sira. To’o governu termina mandatu, ita bele dehan buat hotu di’ak, maibé iha sorin seluk sei subar no fó espasu ba korruptór sira atu foti osan estadu nian livremente,” nia hatete.
Nia subliña katak, korrupsaun la’ós problema ne’ebé envolve de’it funsionáriu sira iha nivel ki’ik, maibé bele mós envolve ema sira ne’ebé iha poder no autoridade atu foti desizaun kona-ba jestaun rekursu públiku.
Tanba ne’e, Sérgio husu ba órgaun soberania sira, liuliu Prezidente Repúblika no Parlamentu Nasionál, atu la ignora desentendimentu entre KAK no MP.
Nia hatete katak, lideransa órgaun soberania sira tenke tau atensaun ba situasaun ne’e, tanba lider sira iha responsabilidade atu garante instituisaun estadu sira funsiona ho efetividade.
Iha parte seluk, Diretora Ezekutiva Programa Monitorizasaun Sistema Judisiáriu (Judicial System Monitoring Programme – JSMP), Ana Paula Marçal, konsidera asaun Ministériu Públiku ne’ebé foti kazu korrupsaun hosi KAK no delega fali kompeténsia ba Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál (PCIC) hanesan asaun grave.
Ana Paula hatete katak, tuir JSMP nia entendimentu, KAK iha kompeténsia atu hala’o investigasaun kona-ba kazu korrupsaun. Tanba ne’e, transferénsia kompeténsia ba PCIC presiza hetan klarifikasaun kona-ba baze legál no razaun ne’ebé fundamenta desizaun ne’e.
“Se karik iha desentendimentu entre MP ho KAK, favor ida ko’alia ba malu. Interese pesoál tau tiha ba kotuk no tau ita-nia instituisaun rua ne’e iha leten,” Ana Paula hatete.
Ana Paula esplika katak, se kompeténsia atu investiga kazu korrupsaun hasai hosi KAK, investigadór sira iha instituisaun ne’e sei hasoru problema kona-ba sira-nia funsaun no responsabilidade.
“Imajina se MP foti tiha hotu kompeténsia investigadór sira, no sira halo fali servisu administrativu nian, laiha ligasaun ba kazu korrupsaun. Entaun investigadór sira iha KAK ne’e sira atu halo servisu saida?” nia husu.
Tanba situasaun ne’e, JSMP husu KAK atu formaliza komunikasaun ba Prezidente Repúblika, Primeiru-Ministru no Parlamentu Nasionál, atu lideransa sira bele haree no ajuda rezolve desentendimentu entre KAK no MP.
Ana Paula hatete katak, se instituisaun rua ne’e la konsege rezolve problema liuhosi diálogu, presiza involve órgaun sira iha nivel aas liu atu fasilita solusaun.
Nia mós husu ba MP no KAK atu la hein to’o mandatu lideransa instituisaun sira remata, tanba situasaun ne’e bele prejudika kontinuidade esforsu atu kombate korrupsaun.
“Se karik iha buat balu sala, karik PGR haree KAK ka investigadór sira halo sala, favor ko’alia ba malu. Se falta koñesimentu kona-ba investigasaun korrupsaun, bolu espertu sira mai fó formasaun, atu nune’e KAK bele kontinua funsiona,” nia hatete.
JSMP konsidera katak solusaun ba problema ne’e la’ós atu paraliza KAK, maibé presiza hadi’a komunikasaun, koordenasaun no klaridade kona-ba kompeténsia entre instituisaun sira.
Ana Paula afirma mós katak Prezidente Repúblika no Primeiru-Ministru tenke tau atensaun ba situasaun ne’e, tanba desentendimentu entre instituisaun sira kona-ba investigasaun korrupsaun bele iha impaktu direta ba esforsu estadu nian atu kombate korrupsaun.
Tanba ne’e, JSMP husu lideransa estadu sira atu bolu KAK no Ministériu Públiku atu tuur hamutuk, komprende malu no buka solusaun ne’ebé bele garante katak instituisaun rua ne’e kontinua servisu hamutuk hodi defende interese públiku no kombate korrupsaun.
(ter)







