DILI, STLTIMORLESTE.com – Saneamentu presiza koordenasaun intersetoral atu hamenus dezafiu asesu no defekasaun iha fatin nakloke.
Visi Ministru Fortalesimentu Institusional, José dos Reis Magno hatete saneamentu la’ós responsabilidade instituisaun ka setor ida de’it, maibé presiza asaun hamutuk husi governu, munisípiu, komunidade, lideransa lokal no parseiru dezenvolvimentu.
“Besik 7% husi populasaun sei kontinua halo defekasaun iha fatin nakloke no besik 27% seidauk iha asesu ba servisu saneamentu baziku,” dehan nia ba jornalista hafoin abertura Workshop Roteiru Nasionál Saneamentu no Ijiene iha Tower Fatuhada, Dili, Kinta (01/10/2026).
Nia hatete, Timor-Leste halo ona progresu importante iha área saneamentu no ijiene durante dekada rua liubá, liuhusi kolaborasaun entre instituisaun governu, munisípiu, komunidade, lideransa lokal no parseiru dezenvolvimentu.
Progresu ne’e inklui aumentu asesu ba servisu saneamentu baziku, hamenus prátika defekasaun iha fatin nakloke, no hadi’a koñesimentu no prátika komunidade kona-ba ijiene.
Maibé, nia hatete dezafiu saneamentu sei nafatin boot, tanba sistema saneamentu ne’ebé la adekuadu bele kontribui ba moras, afeta kresimentu no dezenvolvimentu labarik, aumenta gastu família no sistema saúde, no prejudika rekursu naturál.
“Saneamentu nudar problema kona-ba saúde públika, dignidade umana, protesaun ambientál, edukasaun, dezenvolvimentu ekonomia no sustentabilidade nasionál,” dehan nia.
Nia hatete, Roteiru Nasionál Saneamentu no Ijiene tenke sai instrumentu nasionál atu orienta no konkorda asaun konkretu, la’ós de’it atu identifika problema sira.
“Ita tenke uza roteiru ida nudar instrumentu nasionál ida atu orienta no konkorda, atu nune’e bele transforma dezafiu sira ne’ebé identifika ona ba asaun konkretu,” dehan nia.
José dos Reis Magno hein roteiru ne’e bele sai realistiku, inkluzivu, bazeia ba evidénsia, adapta ba realidade Timor-Leste no orientadu ba rezultadu konkretu.
Nia subliña, Ministériu Saúde iha responsabilidade importante iha promosaun saúde, prevensaun moras no dezenvolvimentu polítika saúde públika, maibé ministériu ne’e mesak labele rezolve dezafiu saneamentu hotu.
Tanba ne’e, nia apela ba ministériu no instituisaun governu sira atu servisu hamutuk ho objetivu komún, no munisípiu sira atu hametin papel iha planeamentu no implementasaun solusaun lokal.
Komunidade, tuir nia, presiza partisipa iha identifikasaun problema, enkuantu parseiru dezenvolvimentu sira bele apoia mobilizasaun koñesimentu no partisipasaun setor privadu, liuliu iha dezenvolvimentu servisu saneamentu.
UNICEF Apoia Roteiru Saneamentu
Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni, hatete workshop ne’e ho prezensa ministériu sira no reprezentante husi munisípiu 14 hatudu kompromisu foun atu hametin kooperasaun.
Nia hatete, asesu ba saneamentu seguru nudar direitu umanu fundamentál no importante ba dezenvolvimentu nasionál.
Nia hatete, sistema saneamentu ne’ebé efetivu bele hamenus moras no hadi’a sobrevivénsia no nutrisaun infantil.
Patrizia DiGiovanni hatete, maski Timor-Leste aumenta ona asesu ba servisu saneamentu, sei iha nafatin dezafiu sira ne’ebé presiza rezolve hamutuk.
UNICEF, tuir nia, apoia Roteiru Nasionál Saneamentu no Ijiene bazeia ba evidénsia no konsolidasaun aprendizajen husi programa sira ne’ebé implementa ona.
Enkuantu Diretora-Jerál SEATOU, Maria Odete, hatete saneamentu mos tama iha responsabilidade instituisaun ne’e, liuliu iha área ijiene no ordem públika.
Nia hatete, instituisaun sira presiza fahe informasaun no servisu hamutuk atu sensibiliza komunidade, liuliu iha área rurál, kona-ba importánsia moris iha ambiente moos.
“Saneamentu liga mos ho ambiente ne’ebé diak atu ema moris ba,” dehan Maria Odete.
Nia hatutan, iha área rurál sei iha ema balun soe fo’er arbiru, tanba ne’e presiza instituisaun sira hamutuk atu diskute solusaun no apoia komunidade.
(dom)







