CEBU, STLTIMORLESTE.com – Simeira The Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) ba dala-48 ho Tema “Navegasaun Ita-nia Futuru, Hamutuk” orientadu ba dame hodi hakotu aumentu tensaun jeopolítika iha Mediu Oriente ho prioridade tolu interligadu.
Prezidente Filipina, Ferdinand Romualdez Marcos Jr mak loke ofisialmente Simeira nee iha Mactan Expo, sidade Lapu-Lapu, Cebu, Filipina, sesta (08/05/2026).
Ferdinand Romualdez konsidera hasoru malu iha momentu ida neebe determinante ba rejiaun nee no komunidade global.
“ASEAN hatudu preokupasaun seriu kona-ba eskalasaun konflitu tanba atake preventivu sira neebe maka inisia hosi Izrael no Estadus Unidus hasoru Republika Izlamika husi Iraun iha loron 28 fulan-Fevereiru tinan 2026, no atake sira tuirmai hosi Iraun hasoru nasaun oioin iha rejiaun,” hatete Prezidente Filipina toka iha serimonia abertura neebe STL asesu husi media GPM, Sesta nee.
Prezidenti Filipina nee dehan, Dezenvolvimentu sira-nee perturba ona rota sira transporte maritima no aereu nian, aumenta risku sira ba ro no aviaun komersial no laos kombatente sira, no afeta fluxu enerjia no sasan esensial sira.
“Kontra kontestu ida-nee, ita mai hamutuk, orientadu husi kompromisu kleur ona ASEAN nian ba dame no pozisaun koletiva sira neebe Estadu-membru ASEAN ida-idak hatoo,” nia hateten.
Niia agradese ba partisipante sira tanba hatan ba xamada neebe sublina importansia no urjensia konvoka iha tempu ida-nee. Iha espiritu ida-nee maka nasaun membru sira halibur malu iha ohin atu buka rezultadu konkretu sira no harii dalan koletivu ida ho foku partikular ba prioridade tolu neebe urjente no interligadu.
Primeiru, tenke asegura seguransa no reziliensia enerjetika rejional. Iha tempu neebe aumenta volatilidade, ASEAN tenke hametin koordenasaun no reforsa preparasaun, buka tuir medida koletiva pratika sira hodi salvaguarda fornesimentu enerjia ida neebe estavel no hadia interkonetividade, enkuantu avansa alternativa sira no fonte enerjia renovavel sira ba proteje ekonomia sira hosi xoke sira seluk no atu hatan ba dezafiu urjente husi mudansa klimátika.
Iha esforsu ida-nee, tenke aproveita inovasaun inklui inkluzivu no responsavel aplikasaun sira hosi Intelijénsia Artifisial hodi hadia previzaun enerjia nian, hametin rede jestaun no fleksibilidade sistema, no apoia tranzisaun enerjia moos.
Segundu, tenke servisu hamutuk atu estabiliza seguransa ai-han. Interrupsaun sira iha komersiu no transporte neebe mai husi taka Estreitu Ormuz nian afeta lalais folin ai-han nian no fornesimentu, liu-liu adubu sira, no tuirmai ba bem-estar povu sira-nian.
Hotu-hotu iha kompromissu ho knaar atu asegura katak ASEAN nafatin responsivu hodi hametin no habelar komérsiu intraASEAN no harii kapasidade sira hodi salvaguarda no hametin sistema ai-han sira iha rejiaun.
Inovasaun dijital bele ajuda antesipa falta sira, hadia produtividade agrikola no apoia foti desizaun neebe responsivu nunee povu sira iha situasaun vulnerável protejidu diak liu.
Terseiru, tenke tane aas sidadaun ASEAN nia seguransa. Iha momentu krize nia laran, ASEAN solidariedade tenke sukat ho abilidade atu atúa iha konsertu hodi salvaguarda povu sira iha neebe deit sira bele iha.
Ida-nee signifika hametin sistema sira alerta antesipada nian, hasae koordenasaun konsular, no asegura prestasaun asisténsia nian iha tempu neebe loos liu-hosi uza ho prudente teknolojia foun sira, inklui esplora oinsa ferramenta sira neebe ativadu ho IA bele avansa prioridade sira, neebe maka metin iha julgamentu no direitu internasionál ema nian.
Ohin, halibur malu atu konfronta, ho unidade no rezolve reperkusaun hosi situasaun iha Médiu Oriente, no buka atu avansa kompromisu komun ba paz, estabilidade no prosperidade enkuantu asegura katak benefísiu sira hosi kooperasaun sei sente hosi ita-nia povu hotu-hotu.
Kona-ba ida-nee, Filipina nuudar Prezidente, reafirma nia kompromisu makaas atu dirije ASEAN liu-hosi mudansa no tempu inserteza sira iha tema “Navegasaun Ita-nia Futuru, Hamutuk.”
Prezidente Filipina, Ferdinand Romualdez Marcos Jr haksolok tebes atu simu nasaun membru sira iha Plenária Simeira ASEAN bá dala 48.
Iha oakaziaun nee aproveita mos hatoo parabens ba Primeiru-Ministru Lê Minh Hu’ng kona-ba nia eleisaun nuudar Primeiru-Ministru Repúblika Sosialista Vietname nian no ho laran-manas simu nia iha Simeira ASEAN.
Prezidente nee mos hakarak hatoo parabens bá Sonexay Siphandone kona-ba nia re-eleisaun nuudar Primeiru-Ministru Republika Demokratika Popular Laos nian. Ho espiritu hanesan, husik mos atu hatoo parabens manas liu ba Anutin Charnvirakul kona-ba nia re-eleisaun nuudar Primeiru-Ministru Reinu nian hosi Tailandia.
Xefe Estadu membru sira neebe partisipa maka, Prezidente Republika Indonezia, Prabowo Subianto, Primeiru Ministru (PM) Timor Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, Primeiru-Ministru Malazia, Dato Seri Anwar Ibrahim, Primeiru-Ministru Republika Sosialista Vietname, Le Minh Hung, Liurai Brunei Darussalam, Sua Majestade Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu’izzaddin Waddaulah, Primeiru-Ministru Cambodia, Hun Manet, Primeiru-Ministru Singapura, Lawrence Wong, Primeiru Ministru Laos, Sonexay Siphandone, no Primeiru-Ministru Tailandia, Anutin Charnvirakul.
(alb)







