DILI, STLTIMORLESTE.com – Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026 loron daruak foka ba Juventude, Inovasaun, no Parseria.
Loron daruak husi Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026 iha Sentru Konvensaun Dili, Tersa (25/08/2026), destaka papél krítiku sira husi foinsa’e sira, inovasaun, no parseria institusionál sira iha promosaun dezenvolvimentu sustentável.
Simeira ne’e, inisiativa ida husi Prezidente Jose Ramos Horta no realiza ho patrosíniu konjuntu husi Prezidente no Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, finansia tomak hosi Governu Timor Leste. Programa loron ohin nian esplora oinsá siénsia bele alimenta transformasaun ekonómika, saúde, agrikultura, no intelijénsia artifisiál liuhusi kolaborasaun, aprezenta diskursu prinsipál, Diálogu interativu ba Foin-sa’e sira, no workshop prátiku sira.
Iha ninia diskursu abertura, Vise Primeiru Ministru Francisco Kalbuadi Lay subliña katak Simeira nia valór loloos maka iha transformasaun koñesimentu ba asaun.
“Simeira nia valór loloos sei mai husi buat ne’ebé ita aprende, relasaun ne’ebé ita harii, no buat ne’ebé ita bele halo ho diferensa depois ohin. Koñesimentu só sai folin-boot ba dezenvolvimentu bainhira ita transforma ba asaun. IX Governu Konstitusionál, liuhusi Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu, estabelese ona programa sira ne’ebé fó oportunidade ba sidadaun Timor-oan sira, liuliu ba ita-nia joven sira, atu hetan edukasaun sira iha ensinu superiór iha universidade sira ne’ebé kualifikadu iha ASEAN no nasaun sira seluk. Maibé, investimentu iha edukasaun no kapitál umanu tenke koresponde ho ita-nia kapasidade atu transforma koñesimentu ba solusaun prátika sira ba dezafiu sira ne’ebé ita-nia nasaun hasoru,” dehan Visi PM.
Loron ne’e hahú ho diskursu prinsipal husi Juís Mohamed Abdelsalam, Sekretáriu Jerál Konsellu Musulmanu ba Anciãos, kona-ba Siénsia ba Pás Tanbasá maka Fraternidade Umana Tenke Suporta Inovasaun.
Tuir mai mak diskusaun Painél Nivel Aas sira Painél 5 Seguransa, Konfiansa, no Mundu Dijitál. Moderadu husi Dr. Abel P. da Silva, painél ida ne’e aprezenta pioneiru kriptografia nian Whitfield Diffie, Laureadu Prémiu Turing iha tinan 2015 no Gilles Brassard, Laureadu Prémiu Turing iha tinan 2025. Sira diskute kona-ba harii konfiansa dijitál iha Timor-Leste, foka ba enkripsaun, autentikasaun, no governasaun siberseguransa hodi asegura infraestrutura dijitál ne’ebé seguru bainhira nasaun habelar ninia servisu eletróniku sira.
Painél 6 Komputasaun, AI, no Dezenvolvimentu. Moderadu husi Dr. Gabriel De Jesus, painel ne’e hatudu pioneiru sira iha área komputasaun na’in-tolu Richard S. Sutton (Laureadu Prémiu Turing 2024, aprendizajen ho reforsu), Jack Dongarra (Laureadu Prémiu Turing 2021, biblioteka kómputasaun numeriku), no Torsten Hoefler (Laureadu Prémiu Turing 2024 iha Komputasaun). Sira ko’alia kona-ba aplikasaun AI prátika ba kontestu ho rekursu limitadu, ho atensaun espesífiku ba Tetun hanesan lian ida ho rekursu ki’ik, advokasia ba infraestrutura open-source no modelu AI ne’ebé fokus ba efisiénsia.
Painél 7 hanorin siénsia iha asaun sira iha dezenvolvimentu. Moderadu husi Dr. Samuel Freitas, painél ida-ne’e aprezenta Sara Seager, Prémiadu Kavli iha Astrofízika, 2024. Nia fahe nia vizaun ba edukasaun siénsia bazeia ba investigasaun, enkoraja uza pergunta boot sira no esperimentu sira ho kustu ki’ik hodi envolve sientista foin-sa’e sira iha ambiente sira ho rekursu limitadu.
Sesaun Diálogu Foin-sa’e sira-nian, Kareira Siénsia iha Mundu Tomak. Moderadu husi Guteriano Neves, sesaun interativu ida-ne’e permite estudante sira atu envolve ho Laureadu Nobel iha Kímika, 2021, Benjamin List no Laureadu Nobel iha Fízika, 2010, hamutuk ho eis-Prezidente ACM Yannis Ioannidis. Sira fahe koñesimentu kona-ba karreira sientífika no enkoraja joven Timoroan atu buka oportunidade global bainhira kontribui ba dezenvolvimentu lokál.
Workshop no Programa Simultânaus sira. Workshop 2 Transformasaun Agríkola iha Ambiente Frájil sira. Moderadu husi Dr. Edmundo S.S. Viegas, workshop ne’e aprezenta sientista vegetal Howard-Yana Shapiro. sesaun ne’e diskute estratéjia sira ba reziliénsia agríkola, hodi fó énfaze ba agrofloresta, diversifikasaun ai-horis, no solusaun sira ne’ebé adapta lokalmente hodi hametin seguransa ai-han.
Workshop 3 Tradusaun Peskiza Saúde nian. Moderadu husi Dr. João Soares Martins, workshop ne’e aprezenta Laureadu Nobel Frederick J. Ramsdell, hodi esplora kona-ba tradusaun peskiza imunolójika ba terapia foun sira no diskute kona-ba harii kapasidade peskiza hodi responde ba prioridade saúde lokál sira iha Timor-Leste. Sesaun Paralelu A Protesaun Sosiál no Programa Komunitáriu.
Moderadu husi Shannon Mahatma Dias Viegas, sesaun paralelu realiza iha Universidade Katólika Timorense (UCT), aprezenta Laureadu Nobel ba Pás Kailash Satyarthi, ne’ebé ko’alia kona-ba direitu labarik, edukasaun, no sistema protesaun ne’ebé lidera husi komunidade.
Moderadu husi Sr. Luzerio Donzilio J. da C. Temé, Similie realiza sesaun ho Premiadu ACM iha iha Komputasaun, 2024, Torsten Hoefler, ne’ebé fahe perísia kona-ba komputasaun eskalável no oinsá startup no instituisaun Timor-oan sira bele Sesaun Paralelu Análize Polítika INCT. Moderadu husi Dr. Helder Lopes, sesaun paalelu realiza iha Salaun China, Palasiu prezidensiál Nicolau Lobato, aprezenta ho eis-Prezidente ACM, Yannis Ioannidis no Leander Heldring, Profesór Asosiadu iha Eskola Jestaun Kellogg, Universidade Northwestern, kona-ba uza dadus no enkuadramentu institusionál sira ba elaborasaun polítika bazeia ba evidénsia.
(eme)







