DILI, STLTIMORLESTE.com – Jurista Timor oan konsidera katak, minoridade la iha responsabilidade kriminal, tanba nee solusaun mak harii sentru juvenil no bele mos halo alterasaun ba kodigu penal konaba idade.
Tuir Jurista Sergio Dias Quintas katak, ita hotu hatene no preokupa katak ohin loron mosu atividade kriminal neebe dala balu involve labarik minoridade, to agora seidauk iha solusaun, tanba laiha fatin propriu ba sira. Wainhira labarik minoridade sira nee involve iha krime mak lori ba Tribunal sei hetan liberdade, tanba laiha responsabilidade kriminal, nee lei mak dehan.
Tuir Sergio, solusaun atu rezolve problema sira nee mak tuir nia hanoin devia governu liu husi Ministeriu Justisa bele estabelese sentru juvenil, para wainhira labarik minoridade sira nee involve iha krime sira nee bele sulan sira iha fatin refere hodi forma sira karakteristika molok sira reintegra ba familia no sosiedade.
“Solusaun seluk mak iha posibilidade bele halo alterasaun ba Kodigu Penal hodi hatun tinan minoridade nee ba 14 anos, hanesan iha Australia, atu nunee labarik neebe iha idade tinan 16 ka 15 anos neebe pratika krime ruma bele hetan kondenasaun,” dehan Sergio ba STL iha Kaikoli, Kuarta (10/06/2026).
Nia hatutan, haree ba kontinuidade husi krime nee wainhira inan aman mak la fo atensaun ba labarik minoridade sira nee, no husik sira pratika krime ruma inan aman bele konsidera hanesan omitente, tanba la tau matan ba labarik no husik labarik involve iha krime, entaun Inan aman mos bele hetan responsabilidade kriminal.
Iha fatin ketak, Ministru da Justisa, Sergio Hornai dehan, minoridade labele tama iha kadeia, tanba nee sei hari sentru juvenil hodi akomula.
“Imputabilidade katak nia minoridade hela nia labele tama iha kadeia tanba krime neebe nia halo hela, tanba nee mos hanoin boot ida, serake aban bainrua nia idade adultu ona nia bele simu responsabilidade ou ita iha forma seluk atu bele eduka ema nee, atu labele jere siume iha komunidade atu labele repete tan krime sira hanesan nee,” dehan Ministru da Justisa.
Tuir MJ, Sentru Juvenil koresional ba sentru juvenil nee, sai hanesan forma ida atu orienta formasaun ba iha jerasaun sira kulpadu, maibe tenke orineta eduka sira sai hanesan ema, atu hadia sira nia komportamentu, fila ba uma no sosiedade atu arepdementu lao ba oin.
Nia dehan, imputabilidade krime universal, nee hanesan politika justisa prinsipiu universal katak, ema sira neebe idade minoridade pratika krime nia labele asumi responsabilidade ba iha neeba.
Tanba nee laos Timor Leste maka adopta ida nee, maibe universal se ema idade 17 mai kraik, nia kualifika nudar imputabilidade signifika, nia halo asaun maibe nia la iha kapasidade konesementu sei menus, kualifika nia inkapasidade ba iha responsabilidade.
MJ dehan, konaba instala sentru Juvenil, agora iha ona KAFI halo hela kordenasaun konsulta balu iha sentru juvenil iha Tibar neebe lao hela. No iha servisu ida atribui ba iha Direktor Nasional Reinsersaun Sosial Prizaun nian, atu halo kontaktu ida permanente hamutuk ho Diresaun Nasional Administrasaun Ministeriu Justisa, atu halo kontaktu adminstrativu.
MJ esplika, politika justisa nian maka hakarak orienta mos ba iha Politika justisa rejime juridiku ba iha joven sira sai arguidu, hanusa maka bele fo solusaun tau hamutuk iha kadeia ho adultu sira, ka tau iha fatin ida atu sira mos bele hasai sira nia abilidade konesementu edukasaun, formasaun vokasional sira, benefisiu ba sira nia an no mos ba sosiedade, utilidade komportamentu ba buat neebe sira halo.
(ter)







