BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Instituto Superior Cristal (ISC) Polo Baucau realiza semináriu nasionál ho tema “Povu Mak Wee no FALINTIL Mak Ikan”, Jeneral Taur Matan Ruak sai nu’udar orador prinsipál, iha semináriu refere.
Vise-Reitor Asuntu Akademiku no Estudantil ISC, Jacinto de Oliveira Junior, hateten katak semináriu ne’e nu’udar inisiativa akademiku ISC atu halibur no transmite memória istórika kona-ba luta libertasaun nasionál ba jerasaun foun.
Nia hateten, ISC konvida Jeneral Taur Matan Ruak atu sai orador prinsipál tanba nia esperiénsia direta nu’udar lider iha luta rezisténsia, ne’ebé bele fahe hanoin no memória ba estudante no akademista sira.
“Ami nia orador prinsipál mak Jeneral Taur Matan Ruak hanesan segundu komandante supremu ne’ebé mak hamriik halibur ita nia frentes ne’ebé mak iha rezisténsia to’o 1999. Tanba ne’e eventu ne’e ami realiza atu fó hanoin ba ita nia jovem sira, para labele haluhan momentu furak ne’ebé ohin loron ita goza la ses husi ita nia luta-na’in halo iha tempu susar 24 anos nia laran,” hateten Jacinto de Oliveira Junior ba jornalista sira hafoin semináriu remata iha Sentru Konvensaun Vila Antiga Baucau, Sesta (18/09/2026).
Tema “Povu Mak Wee no FALINTIL Mak Ikan”
Jacinto esplika, ISC hili tema “Povu Mak Wee no FALINTIL Mak Ikan” tanba konseitu ne’e iha papel importante durante tempu rezisténsia no bele sai meiu atu fó hanoin fali ba jerasaun foun kona-ba kontribuisaun populasaun iha luta libertasaun.
Nia hateten, ukun-rasik-an Timor-Leste la’ós rezultadu husi esforsu ema ida de’it, maibé rezultadu husi kontribuisaun no interese povu tomak.
“Objetivu ida ne’e ami aposta iha polítika instituisaun nian atu nafatin transmite ba jovem sira liuhusi prinsipiu akademiku, pensamentu kritiku, maibé ho regra sistemátiku atu nune’e bele lao nafatin iha koridor akademiku nian,” hateten Jacinto.
Taur Matan Ruak Hatudu Orijen Konseitu
Iha semináriu refere, Jeneral Taur Matan Ruak aprezenta konseitu “Povu Mak Wee no FALINTIL Mak Ikan”, ne’ebé tuir nia esplikasaun, mai husi Prezidente dahuluk Repúblika Populár Xina, Mao Zedong, ne’ebé uza konseitu refere parte ida husi edukasaun ba kuadru no soldadu sira durante guerra hasoru Japaun.
Taur hateten, iha Timor-Leste uza mós konseitu ne’e durante luta rezisténsia, tanba populasaun sai baze no ambiente ne’ebé permite hodi forsa rezisténsia kontinua moris no hala’o luta.
“Signifikadu, Povu mak wee. Wee ne’e meiu sobrevivénsia ida ba ekosistema ikan sira. Ikan labele moris sein wee. Entaun ekosistema ida ne’e favoravel ba seres-vivu. Wee ida ne’e exatamente FALINTIL sira moris iha laran, tanba povu mak sai fatin subar, sai fatin atu hetan hahán hodi moris,” hateten Taur.
Nia hateten, luta Timor-Leste iha karakterístika rasik, tanba iha faze diferente, relasaun entre populasaun no forsa rezisténsia kontinua sai baze importante ba sobrevivénsia luta.
“Iha faze guerrilla, populasaun iha vila, forsa iha ai-laran, nune’e hetan apoiu husi populasaun, inklui halo levantamentu armada iha fatin-fatin. Se laiha populasaun, forsa labele moris. Lidera funu ida kontra nasaun ne’ebé forte, ikan labele moris sein wee. Entaun wee ne’e importante,” hateten Taur.
Regras Disiplina no Respeitu ba Povu
Taur mós subliña katak, durante luta rezisténsia, iha regras konduta no disiplina ne’ebé forsa sira tenke respeita, inklui labele estraga sasan populasaun, labele insulta no labele halo asaun ne’ebé bele prejudika moris no dignidade komunidade.
Nia hateten, guerrilleiru sira bele uza ema nia uma nu’udar fatin subar, maibé tenke nafatin respeita familia, sasan no propriedade populasaun.
“Ohin Timor ukun aan, ita ofende ita nia Povu. Uluk bandu la ofende, tanba subar ami inimigu, karik bele mate hamutuk. Labele hamatak sira, labele insulta lori liafuan kroat hasoru sira. Labele estraga sira nia sasán,” hateten Taur.
Nia fó ezemplu kona-ba produsaun agríkola populasaun, ne’ebé uza tenke ho responsabilidade.
“Se o ba toos foti aidila, foti loos fuan ida. Labele tetak estraga, tanba nia moris husi ida ne’e. Guerrilleiru ohin bele foti iha toos ida ne’e, aban foti iha toos seluk, maibé povu lae. Hakarak ka lakohi, loroloron mak nia foti iha nia toos. Entaun atu foti, foti mak ida o han, la’ós foti atu o riku no estraga,” nia dehan.
Taur mós hateten katak, respeitu ba populasaun inklui respeitu ba inan-feton, prizioneiru sira no ema hotu, tanba iha relasaun luta.
Taur: “Ita Ohin Loron Ukun Aan Fila ba Selvajeria”
Iha nia mensajen ba partisipante sira, Taur Matan Ruak mós kritika komportamentu sosiál ne’ebé nia konsidera la tuir valor no etika ne’ebé populasaun Timor-Leste presiza preserva iha tempu ukun-rasik-an.
“Nee regras ida ema hotu tenke kumpri. Ita ohin loron ukun aan fila ba selvajeria, laiha etika, la respeita malu. Mezmu ita hotu-hotu ba misa reza, maibé fila mai aat liu fali diabu,” nia dehan.
Nia mós rekoñese katak, konseitu “Povu Mak Wee no FALINTIL Mak Ikan” iha momentu balu halo povu hirus, liuliu bainhira situasaun sai tensaun durante luta.
“Sira kuandu nervozu ho situasaun, sira dehan hanesan ne’e ba ha’u ‘Sr. Komandante, uluk ne’e ami mak wee, imi mak ikan; agora ne’e imi mak ikan, ami mak ikan fali.’ Ne’e tanba hirus, maibé ne’e la muda,” hateten Taur Matan Ruak
Enkuantu, partisipante Delfina Ornai hateten katak nia sente onradu, tanba bele partisipa diretamente iha semináriu refere no rona istória kona-ba luta libertasaun nasionál husi Jeneral Taur Matan Ruak.
“Ba ha’u, orgullu hanesan foin-sa’e, mezmu seidauk hatene istória barak, maibé hahú hatene ona oituan-oituan kona-ba prosesu luta,” hateten Delfina.
Delfina katak, durante palestra Jeneral Taur Matan Ruak, nia hetan oportunidade atu komprende kle’an liu tan kona-ba responsabilidade FALINTIL no relasaun entre povu ho forsa rezisténsia durante períodu luta.
Nia konsidera partisipasaun iha semináriu ne’e importante ba jerasaun foin-sa’e atu rona diretamente memória no esperiénsia luta husi ema ne’ebé partisipa iha prosesu rezisténsia.
Entretantu, semináriu nasionál refere partisipa husi estudante, dosente, profesór, juventude hamutuk na’in 840 hetan akompaña husi autoridade sivil no militar.
Husi totál ne’e, partisipante sira kompostu husi estudante ISC, estudante Institutu Formasaun ba Profesór, estudante Eskola Ensinu Sekundáriu Jerál no Tékniku Vokasionál.
(tom)
