DILI, STLTIMORLESTE.com – iha ambitu Tomada de Pose Estrutura Partidu Libertasaun Popular (PLP) iha Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), neebe mai husi estrutura aldeia, suku, Postu Administrativu no Munisipiu, Prezidente PLP, Belun Boot Taur Matan Ruak, simu afiliasaun husi Partidu Congresu Nasional Rekonstrusaun Timorense (CNRT) ho partidu seluk tan hamutuk 7.000 resin tuir lista eleitoral neebe Koordenador PLP Oecusse simu.
Informasaun nee hatoo husi Koordenador PLP Oecusse, Martinho Abani bá STL liu husi telefone, Domingu (03/08/2026) katak, iha loron Sabadu Prezidente PLP, Taur Matan Ruak simu afiliasaun husi Partidu CNRT neebe mai husi movimentu RAKA no Loriku Diik Funan, iha ambitu serimonia tomada de pose estrutura PLP Oecusse, simu afiliasaun husi Partidu CNRT iha RAEOA hamutuk 1.000 resin reprezenta membru afiliasaun husi partidu seluk hamutuk ho PLP atu kompete iha eleisaun Parlamentar 2028. Iha loron Domingu, Prezidente PLP sei simu tan afiliasaun husi movimentu Buah Malus neebe mai husi partidu seluk iha Padiae hamutuk 5.000.
Iha serimonia tomada de pose estrutura PLP iha RAEOA nee hahu ho simu Belun Boot, Taur Matan Ruak, nuudar Prezidente PLP ho Estrutura iha Otel Oecusse-Amasat Bairru Tael-Iu, Aldeia Mahata, Suku Kutete, Postu Administrativu Pantemakassar RAEOA ho bidu no tara tais husi Grupo bidu Oecusse-Amasat, kontinua ho look buah malus, um menutu silensiu prezide husi Prezidente PLP, liafuan benvindu husi Koordenador PLP iha RAEOA, lidera husi Martinho Abani, hafoin ida nee kontinua kedan ho deklarasaun afiliantes husi partidu seluk ba PLP, Pose no Juramentu, liafuan badak husi Prezidente Movimentu Loriko funan Dikin, reprezenta husi Belun Augusto Pereira, liafuan badak husi Prezidente Movimentu RACA, Prezidente husi Rosa de Fatima Taek Colo.
“Ita simu afiliasaun membru PLP husi partidu seluk horiseik hamutuk 1.000 resin mak reprezenta membru afiliasaun, nunee aumenta ho estrutura PLP nivel Aldeia, Suku, Postu Administrativu no munisipiu neebe simu pose horiseik, perkore 3.000 resin, aumenta ho ohin tuir lista eleitoral neebe ami simu iha nee husi movimentu buah malus iha Padiae, Postu Administrativu Pantemakassar, hamutuk 5.000, total hamutuk 8.000 resin,” dehan koordenador PLP, Martinho Abani.
Nia hateten, serimonia tomada de pose ba estrutura PLP iha Oecusse tinan 2026 nee, Prezidente Partidu Libertasaun Popular rasik, Belun Boot Taur Matan Ruak mak fo direitamente tomada de Pose, tanba nee ba oin PLP laos lao mesak ona maibe hamutuk ho aliadu movimentu sira, votantes PLP iha Oecusse sei aumenta.
Iha ambitu tomada de Pose nee, Prezidente Movimentu RACA, Rosa de Fatima Taek Colo husi Partidu CNRT afilia ba PLP deklara, sira hakarak muda fali ba PLP tanba durante Partidu CNRT ukun, hakiak mafia, familiarizmu, fahe projeitu ba malu, halakon bolsa ba estudantes sira no la dada kadoras mai TL, no pior liu tan mak estruta autoridade RAEOA muda kada tinan prezudika ba dezenvolvimentu no ukun iha Oecusse.
Iha biban nee, Prezidente Movimentu Loriku buka Diik Funan, Augosto Pereira dehan, Movimentu Diik Funan hakarak partisipa no fo nia apoiu nia asaun ba iha PLP, tanba haree ba programa no figura PLP bele fo resposta ba povu nia halerik sira.
“Ohin loron ema wain tebes ho mataben, tanis tanba desizaun politika neebe ita nia governante sira agora daudaun ukun, governu daudaun ukun nee ita nia estadu, hau la hateten sira nia governu maibe hanesan Timor oan, husi Movimentu Loriko Diik Funan triste loron ba loron tanis, see mak hamaran matabeen, sei laos ita. Tanba nee ita ho ita tenke hamutuk, fo votus ba ida deit maka PLP iha tinan 2028 bain hira eleisaun parlamentar,” dehan Prezidente Loriku Diik Funan, Augusto Perreira.
Tuir Prezidente Partidu Libertasaun Popular, Taur Matan Ruak iha ninia diskursu hatoo agradesimentu ba Komisaun Organizadora PLP iha RAEOA no hatoo parabens ba estrutura PLP neebe mak ohin simu ona tomada de pose.
“Hau hatoo agradese ba Komisaun Organizadora PLP Oecusse neebe durante nee organiza too ohin realiza serimonia tomada de pose. Hau hatoo parabens ba Estrutura PLP husi Aldeia, Suku, Postu Administrativu too Munisipal ho movimentu Buka Diik Funan no Movimentu RACA iha RAEOA neebe mak ohin simu ona tomada de pose,” dehan Prezidente PLP, Taur Matan Ruak.
Nia dehan, eleisaun 2017 votus ba PLP iha Oecusse 2000 resin, iha eleisaun 2023 votus PLP iha Oecusse tun fali ba 1600 resin, tanba nee husu ba estrutura no membru PLP iha Oecusse, tenke servisu makaas atu eleisaun 2028 votus PLP iha Oecusse bele sae.
“Hau nuudar Prezidente PLP, iha politika ba Polo Dezemvolvimentu ho Direitu ba rai iha TL, ho vizaun laos harii deit iha Dili, maibe fahe dezenvolvimentu ba munisipiu hotu liu husi konseitu Polo Dezemvolvimentu no Parseria Boot sira. Iha hau nia governasaun nuudar Primeiru Ministru ba VIII Governu (2018-2023) foka ba pontu hirak nee, primeiru mak Desentralizasaun Ekonomia.
Labele sentraliza hotu iha Dili. Kada rejiaun tenke iha nia polo rasik, tanba nee iha momentu neeba, RAEOA, Oecusse nuudar Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu (ZEESM), Suai nuudar polo ba Industria Petroleu, baze Tasi-Timor no Greater Sunrise, Baucau no Lautem, Ainaro, Viqueque nuudar polo ba Agrikultura, Peskas no Turizmu, Bobonaro no Ermera, Viqueque, Liquiça Aileu, Manufahi ba Agrikultura kafe nian,” dehan Prezidente PLP, Taur Matan Ruak.
Nia haktuir tan katak, Value Chain ka Kadeia Valor, iha tinan 2022, atu dezenvolve nasaun tenke harii Parseria Boot iha setor 8 mak, Saude, Edukasaun, Dezenvolvimentu Territorial no Habitasaun, Agrikultura, Peska, Pekuara, Turizmu, Industria, Defeza, Kultura. Ezemplu programa uma 2.000 iha Hera ho parseiru Banku Mundial no obrigasaun Governu tenke sosa 75% produtu lokal ba merenda eskolar, hospital, F-FDTL. Atrai investimentu liu husi Infraestrutura Baze, Dezenvolvimentu polo sei lao wainhira iha bee moos, eletrisidade, estrada no portu. Nunee nia asina akordu ho Banku Mundial Milhoens US$ 121 ba bee moos Dili nian no kontinua Planu Estratejiku Dezenvolvimentu 2011-2030.
“Politika PLP mak haketak poder ekonomiku husi Dili ba rejiaun, fo servisu besik ba povu no labele depende deit ba Fundu Petroliferu, maibe tenke harii ekonomia produtivu iha foho no tasi. PLP nia politika kona ba direitu ba rai laos atu foti ema nia rai, maibe atu fo serteza juridika ba Timor oan hotu, tanba dezde Português too Indonezia, ita laiha titulu klaru. Wainhira hau nuudar Prezidente Republika (2012-2017), promulga pakote lei rai importante 3 neebe too ohin loron mak sai baze ba Estadu nian. Lei No. 13/2017 – Rejime Espesial ba Definisaun Titularidade Rai, ida nee mak Lei Rai prinsipal,” afirma Taur iha ninia diskursu.
Taur apoia tebes lei nee ho prinsipiu, rekonhese direitu kostumeiru (rai lisan), ema neebe hela metin, hakmatek no iha rai hanesan nain antes 1999, rekonhese nuudar nain. Rai Komunal, Suku ou Aldeia neebe uza rai hamutuk ba toos, ai laran, rekonhese nuudar propriedade komunal, laos Estadu nian. Primeiru vez nain loos, sei ema ida iha titulu Português ka Indonezia no ema seluk hela kleur ona iha fatin nee, lei fo prioridade ba ema neebe hela no uza rai nee kleur liu.
Proibe Duni Ema Arbiru (Eviksaun)
PLP nia politika mak Estadu labele duni ema sai husi rai sein kompensasaun justu. Tuir Konstituisaun Artigu 54: Propriedade privada la bele uza hodi fo prejuizu ba funsaun sosial. Tanba nee, VIII Governu neebe Prezidente PLP, Taur Matan Ruak lidera, tenke selu uluk rai depois mak halo projetu hanesan kompensasaun ba Aeroportu, auto-estrada Suai, no Tasi-Tolu.
Taur sempre dehan, rai laos atu faan ba ema estranjeiru. Tuir Konstituisaun, ema estranjeiru labele iha direitu ba rai. Rai tenke proteje agrikultor kiik sira atu la lakon sira nia moris bainhira investor boot mai. Tanba nee politika PLP mak regulariza saida mak povu iha ona, rekonhese lisan no garante katak se Estadu presiza rai ba interese publiku tenke iha dialogu, mapa kadastral no selu folin los, laos hasai deit.
Iha 28 Outubru 2022, VIII Governu neebe lidera husi Primeiru Ministru Taur Matan Ruak halo istoria boot ba direitu rai iha TL liu husi sertifikadu titulu rai liu husi aprova Kodigo Rejistu Predial Dekretu Lei No. 14/2022, 6 Abril.
Ida nee mak baze legal dahuluk iha istoria TL nian. Antes nee ema iha deit deklarasaun ka karta, maibe la iha titulu formal. Ho lei foun nee, ema hotu obrigatoriu rejista sira nia rai iha sistema nasional, titulu nee fo seguru legal, labele ema seluk mai okupa arbiru, rai bele uza ba garantia banku hodi asesu kreditu no bele faan tuir dalan legal.
Fahe Sertifikadu Titulu ba Povu Kiik – UKL no Uma Veteranu
Iha 28 Outubru 2022, Diresaun Terras no Propriedades anunsia katak, ekipa tekniku kompleta ona levantamentu dadus ba benefisiariu Uma Kbiit Laek (UKL) no Uma Veteranu iha Munisipiu 12 inklui RAEOA. Primeiru Ministru Taur rasik mak fo instrusaun direta ba Ministru Justisa atu aselera prosesu nee ho objetivu klaru katak, ema kiik neebe Estadu harii uma ba, tenke iha mos titulu rai metin atu oan bein sira labele lakon iha futuru. Laos uma deit, maibe rai ho dokumentu legal.
Iha tempu hanesan, Governu kontinua fahe titulu ba komunidade iha Lautem, Dili (Metinaro, Cristo-Rei, Vera Cruz) no fatin seluk, ho prosesu Sistema Nasional Cadastro (SNC), fo numeru NUIP ida idak ba kada rai.
Iha Taur Matan Ruak nia mandatu mak pela primeira vez ba dahuluk fahe no fo rekonhese povu nia direitu ba rai hodi fo sertifikadu hak milik no bele halo kreditu iha banku ho garantia sertifikadu hak milik.
(jos)







