MATEBIAN, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, Timor Leste (TL) hetan independensia tanba aten barani husi luta nain no determinasaun husi povu, maibe hetan mos apoiu husi nasaun barak.
“Ita nia independensia hetan liu husi aten barani no determinasaun husi ita nia povu, maibe mos liu husi solidariedade husi nasaun barak, organizasaun internasional sira no sidadaun sira husi fatin oioin iha mundu neebe fiar iha ita-nia direitu ba liberdade no autodeterminasaun,” dehan Prezidente Republika,.Jose Ramos Horta liu husi nia diskursu iha Foho Matebian, Baucau, Kinta (20/08/2026).
Prezidente Republika hatete, tanba razaun ida nee, dezde restaurasaun independensia, Timor Leste adota polítika esterna neebe bazeia ba amizade entre povu sira, respeitu ba direitu internasional no dialogu entre nasaun sira hodi defende dame.
“Ita nia esperiensia rasik hanorin ona ita katak país ida nia influensia laos deit depende ba nia dimensaun jeografika ka populasaun, maibe ba forsa hosi valor sira-neebe nia defende no responsabilidade neebe nia asume perante komunidade internasional,” dehan PR Horta.
Ohin loron, Timor Leste nuudar Nasaun ida independente, membru Nasoens Unidas nian, Organizasaun Mundial Komersiu nian, ASEAN nian, CPLP nian no grupu g7+ nian. Timor partisipa ativamente iha forum internasional importante sira, integra Estadu ilha kiik sira iha dezenvolvimentu no sai hanesan membru observador ida hosi Forum Illa Pasífiku nian.
“Ita nia lian iha mundu mai hosi ita-nia istoria no ita-nia kompromisu permanente ba dignidade umana, justisa, solidariedade no kooperasaun entre povu sira. Tama ba ASEAN hanesan momentu ida neebe importante liu iha ita-nia trajetoria diplomatika. Hodi integra-an ba organizasaun rejional ida-nee, Timor Leste kumpre aspirasaun ida hosi jerasaun oioin no reafirma plenamente ninia identidade nuudar nasaun Sudeste Aziatiku,” dehan PR Ramos.
Xefe Estadu hatete, ONU akompanha ona TL nia kaminada husi momentu difisil liu nia istoria too konsolidasaun Estadu independente. Iha mundu neebe marka ho funu, krize umanitaria, alterasaun klimatika, pandemia no dezigualdade neebe aumenta, Timor-Leste sei kontinua defende fortalesimentu multilateralizmu no orden internasional neebe bazeia ba direitu, dialogu no kooperasaun entre povu sira.
Kooperasaun internasional sei kontinua sai fundamental ba dezenvolvimentu Timor-Leste nian. Maibe, kooperasaun ida nee tenke evolui ba etapa foun ida, bazeia ba parseria ekilibrada, transferensia konesimentu, investimentu sustentavel, formasaun ba Timor nia foin-sae sira no reforsu ba instituisaun sira.
“Ita hakarak Timor-Leste laos deit sai benefisiariu ba solidariedade internasional, maibe sai mos parseiru ativu ida, neebe iha kapasidade atu fahe esperiensia sira, kontribui ba solusaun komun sira no asume responsabilidade sira iha komunidade global. Espresaun konkreta ida hosi kompromisu ida nee mak ita nia partisipasaun, liu husi F-FDTL no PNTL, iha misaun manutensaun pas Nasoins Unidas nian. Ita nia militar no polísia nia prezensa iha operasaun manutensaun pas internasional hatudu katak Timor Leste, maski nuudar Nasaun joven, preparadu atu oferese solidariedade no kontribui ba seguransa koletiva,” dehan Horta.
Ligasaun entre defeza, seguransa no dezenvolvimentu sai evidente liutan ohin loron. Nasaun ida neebe seguru duni mak ida neebe konsege kria oportunidade ba ninia sidadaun sira, fortalese ninia instituisaun sira no oferese esperansa ba jerasaun sira iha futuru. Iha kontestu ida nee, tenke kompriende dezenvolvimentu F-FDTL nuudar parte integrante ida hosi prosesu konstrusaun nasional. Forsa defeza moderna ida la sukat deit hosi nia kapasidade operasional, maibe mos husi konhesimentu, kompetensia teknika no servisu espesializadu sira-neebe nia bele dezenvolve ba benefísiu país nian.
Komponente terrestre, naval no aereu husi F-FDTL nian reprezenta area estratejika sira ba futuru Timor Leste nian. Atu hametin kapasidade sira-nee ezije investimentu kontínuu iha formasaun, espesializasaun teknika no jestaun ekipamentu nian, no mos iha dezenvolvimentu infraestrutura, industria sira no servisu sira neebe asosiadu ho defeza nasional.
Horta dehan, manutesaun roo, aviaun, veíkulu, sistema komunikasaun no ekipamentu sira seluk presiza konesimentu tekniku avansadu neebe bele kontribui ba harii kompetensia nasional, estimula setor espesializadu sira ekonomia nian no promove parseria sira ba transferensia teknolojia no konesimentu. Kapasidade sira neebe dezenvolve hosi Forsa Defeza sira iha area enjenaria, lojístika, komunikasaun, saude, transporte, aviasaun, navegasaun no jestaun krize — bele mos fortalese kapasidade ekonomika nasional ba benefísiu sosiedade nian.
Dame la signifika deit laiha konflitu. Dame neebe dura ba tempu naruk harii liuhosi edukasaun, saude, empregu, justisa sosial, protesaun ambiental no konfiansa entre sidadaun no instituisaun sira.
(eme)







