DILI, STLTIMORLESTE.com – Timor Leste (TL) simu Konselhu Assosiation of Southeast Asian Nation (ASEAN) hodi halao konfrensia durante loron 2 konaba misaun intergovernasaun iha membru ASEAN konaba Diretus Humanus, Paz ba Dezenvolvimentu.
“Ita halao mekanizmu konsultasaun ba direitu Dezenvolvimentu no Direitu ba Paz neebe ASEAN adopta iha tinan 2025, nomos selebra mos tinan 40 Nasoens Unidas nia adezaun konaba direitu ba dezenvolvimentu neebe ke iha rezolusaun Konselhu Seguransa nian iha numeru 41/128, iha neeba membru 146 vota afavor ba rezolusaun nee, atu fo direitu ba dignidade Humana, respeitu Direitus Humanus. Objetivu husi workshop nee, mak atu promove Paz, dezenvolvimentu ba baze direitus humanus,” dehan Ministru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun Timor Leste (MNEK), Bendito Freitas hafoin abertura konfrensia nee iha Palm Spring Hotel Fatuhada Dili, Kinta (20/08/2026).
Nia haktuir tan katak, agora dadauk Reprezentante Intergovernasaun Timor Leste ba ASEAN nian ba Direitus Humanus, Embaixadora Milena Pirres ho reprezentante husi Filipina.
Nia dehan, Eventu dahuluk AICHR nian, neebe halao iha Timor Leste (TL) hafoin adezaun nuudar Estadu Membru ASEAN ba dala 11 iha tinan 2025.
“Hau atu dehan deit katak, governu TL apresia tebes inisiativa ida nee, diak no estratejiku teb-tebes no pontual kona ba ita nia nesesidade ba dezenvolvimentu. Ita hotu hatene katak, foin loron hirak liu ba ita hotu-hotu konsentra ba asuntu Komunidade Pais Lingua Portugues (CPLP), liu-liu konstrusaun direitu demokratiku estadu, agora ita koalia kona ba direitus Humanus sai fator fundamental save ba dezenvolvimentu,” afirma nia.
Nia haktuir tan katak, eventu nee lidera husi TL hamutuk ho Malazia ho tema, Aniversariu ba dala-40 Deklarasaun Nasaun Unidas kona ba Direitu ba Dezenvolvimentu no Dialogu Nivel Aas no Vizaun Rejional kona ba Deklarasaun ASEAN ba Promosaun Direitu ba Dezenvolvimentu no Direitu ba Dame ba Dezenvolvimentu Inkluzivu no Sustentavel.
Nia afirma katak, direitu ba dezenvolvimentu no direitu ba dame, hanesan direitu fundamental neebe interligadu hodi hametin arkitetura direitus umanus ASEAN nian.
Durante loron rua, sei iha dialogu nivel aas no panel diskusaun kona ba implementasaun direitu ba dezenvolvimentu no direitu ba dame iha ASEAN no Global Sul. Topiku prinsipal sira neebe sei deskute kona ba Ambiente no reziliensia ba mudansa klimatika, Dezenvolvimentu umanu no seguransa, Migrasaun no governasaun inkluzivu, Protesaun ba grupu frajil no marjinal.
Eventu nee partisipa no fo diskursu husi Bendito dos Santos Freitas, MNEK TL, Edmund Bon Tai Soon nuudar Reprezentante Malazia ba AICHR, Maria Helena Pires, Reprezentante Timor Leste ba AICHR no diskursu xave husi Prof. Surya Deva neebe hatoo Relator Espesial Nasaun Unidas kona ba Direitu ba Dezenvolvimentu.
Sesaun sentral sei foka ba konsolidasaun relatóriu no pratika diak sira husi Estadu Membru ASEAN sira atu elabora Vizaun Rejional ASEAN kona ba Direitu ba Dezenvolvimentu no Direitu ba Dame. Konsultasaun nee mos sei diskute Planu Asaun ba Implementasaun ADDP liu husi abordajen ASEAN tomak ba alkansa aspirasaun ASEAN 2045: Futuru Partilladu.
Programa nee envolve Reprezentante AICHR, orgaun Setorial ASEAN, Instituisaun Nasional Direitus Umanus, Sosiedade Sivíl no ekspertu internasional sira, atu asegura implementasaun direitu ba dezenvolvimentu no direitu ba dame iha pilar hotu Komunidade ASEAN nian.
Iha biban nee, Maria Helena Pires, Reprezentante TL ba AICHR, ondra boot ida ba TL, bele sai uma nain hamutuk ho Malazia ba konsulta da-4 ASEAN nian ba direitu ba Dezenvolvimentu.
“Durante loron 2, ita sei koalia kona ba deklarsaun neebe halo, kona ba direitu ba dezenvolvimentu, iha nivel ASEAN nian, atu haree estadu membru ASEAN halo, sasukat saida maka ita halo kona ba direitus humanus ba dezenvolvimenu nee iha nasaun membru ASEAN, importante maka ita la haree deit ba progresu dezenvolvimentu iha setor infraestrutura no ekonomia, maibe ita haree ba impaktu loloos ba vida umana ema nian iha pais membru ASEAN,” dehan nia.
Iha biban nee Edmund Bon Tai Soon nuuar Reprezentante AICHR ba Malazia, lori governu no pou Malazia hatoo parabens ba TL, neebe hahu lidera dialogu.
“Ami hatene katak, AICHR hanesan programa dahuluk neebe halao iha TL hafoin sai membru full ASEAN iha tinan 2025, tanba nee ami sei suporta malu durante diskusaun, no ami hatoo benvindo ba kontribuisaun TL iha programa ASEAN liu husi AICHR ba futuru,” dehan nia.
(jos)







