DILI, STLTIMORLESTE.com – UNICEF no INETL lansa plataforma atu identifika risku klimátiku ne’ebé afeta labarik iha munisípiu sira.
Tuir Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni hatete, Fundu Nasoins Unidas ba Labarik (UNICEF) no Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste (INETL), ho apoiu Ministériu Finansas, lansa Índise Risku Klimátiku ba Labarik.
Nia dehan, plataforma ne’e, ne’ebé inklui Relatóriu no Portál Modelu Risku Dezastre, pretende apoia esforsu atu proteje labarik hosi dezastre relasionadu ho mudansa klimátika, plataforma ne’e fornese informasaun kona-ba área risku aas no labarik vulnerável.
“Portal ne’e fó hanoin esensiál kona-ba iha ne’ebé risku sira aas liu no iha ne’ebé presiza asaun urjente liu,”hatete Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni ba jornalista sira iha salaun UNICFE loron kinta (24/09/2026).
Nia hatete, krize klimátika mós krize direitu labarik nian, tanba afeta saúde, nutrisaun, bee-moos, edukasaun, protesaun no seguransa.
UNICEF recentemente mós publika relatóriu globál kona-ba risku klimátiku ba labarik, ne’ebé analiza perigu klimátiku no vulnerabilidade.
Tuir UNICEF, kuaze labarik hotu-hotu iha mundu enfrenta pelumenus perigu klimátiku ida, ho parte husi sira hasoru ameasa múltipla.
Patrizia hatete, espozisaun ba perigu klimátiku mesak la determina nivel risku labarik nian.
Nia esplika katak, risku aumenta bainhira perigu klimátiku afeta labarik ne’ebé enfrenta pobreza, má nutrisaun ka asesu limitadu ba servisu esensiál.
“Risku aumenta bainhira perigu klimátiku ida to’o ba labarik ne’ebé esperiénsia ona pobreza ka má nutrisaun,” nia deklara.
Nia esplika, Timor-Leste enfrenta risku aumenta hosi rai-maran, inundasaun, temperatura aas no tempestade tropikál.
Nia hatutan, Izolamentu jeográfiku no lakuna iha servisu esensiál bele limita kapasidade komunidade sira atu responde no rekupera hosi dezastre.
Patrizia koalia risku hirak ne’e bele afeta asesu família sira ba bee, ai-han, edukasaun, saúde no nutrisaun.
Nia Informa, iha Timor-Leste, UNICEF hatete 45% labarik ho idade tinan lima mai kraik mak enfrenta kondisaun má nutrisaun.
Nia hatete, menus udan, lakon ai-horis, folin ai-han ne’ebé sa’e, bee la seguru no moras bele aumenta risku má nutrisaun.
Falta bee mós bele aumenta risku moras, aumenta presaun ba servisu saúde no afeta tempu labarik-feto sira ba aprendizajen.
Labarik ho defisiénsia, komunidade remota, labarik-feto adolexente no labarik hosi família kiak bele enfrenta impaktu klimátiku maka’as liu.
UNICEF mós alerta kona-ba projesaun El Niño ne’ebé bele hamenus udan-been sazonál iha Timor-Leste entre Novembru 2026 no Abril 2027.
“Alerta sedu ida labele sai hanesan predisaun kona-ba terus. Ita iha nafatin tempu atu atua,” nia esplika.
Patrizia hatete, preparasaun sedu bele ajuda prevene má nutrisaun, asesu ba bee la seguru, interupsaun aprendizajen no risku protesaun.
Nia hatete, eventu El Niño anterior sira afeta produsaun batar no hare, disponibilidade ai-han uma-kain no meius subsisténsia.
Durante El Niño 2023, udan-been relata menus liu 30% kompara ho normál, kontribui ba kondisaun rai-maran iha parte barak Timor-Leste.
Portál CCRI-DRM bele ajuda foti desizaun atu identifika área ne’ebé perigu klimátiku, konsentrasaun labarik no lakuna servisu esensiál sira hasoru malu.
Dadus hosi plataforma bele apoia planeamentu kona-ba bee, saúde, nutrisaun, edukasaun, protesaun sosiál no preparasaun komunidade.
Iha fatin hanesan, Prezidente INETL, Elia dos Santos hatete, instituisaun ne’e sei kontinua servisu hamutuk ho Ministériu Finansas, UNICEF no parseiru sira.
“Dadus ne’e halibur no analiza liu-husi kooperasaun ho ministériu no instituisaun relevante sira,” nia deklara.
Dadus ne’e inklui informasaun hosi Sensus Populasaun, Pesquisa Demografia no Saúde, Sensus Agrikultura, Eskiza Forsa Traballu no estatístika seluk.
Nia hatutan, INETL halo enkontru tékniku ho instituisaun relevante sira atu reviza no analiza dadus disponivel.
Relatóriu ne’e finaliza iha Juñu no sei sai baze ba instituisaun públika atu komprende situasaun populasaun no risku, inklui diferensa urbana no rurál.
Nia haktuir dadus estatístika tenke atualizadu no fasil asesu atu apoia planeamentu, dezenvolvimentu polítika públika no alokasaun orsamentu.
Dadus sei aprezenta liu-husi mapa, gráfiku, tabela no forma visualizasaun seluk, tuir nesesidade utilizadór.
INETL konsidera diferensa entre área urbana no rurál nu’udar aspetu importante iha análize, liuliu kona-ba orsamentu no asesu ba servisu básiku.
“Dadus ne’e sai referénsia importante ba Governu iha planeamentu, preparasaun orsamentu no implementasaun programa dezenvolvimentu,” nia afirma.
INETL mós kontinua dezenvolve kapasidade rekursu umanu no sistema dadus atu hadi’a prosesu kolekta, análize no publikasaun estatístika.
(jen)







