Vijilánsia Epidemiolójika Hametin Resposta Saúde

Visi Ministru ba Fortalesimentu Instituisional Saúde (VMFIS), José dos Reis Magno. (Foto: STL/Jeniche da Costa)

DILI, STLTIMORLESTE.com — Vijilánsia epidemiolójika importante atu deteta moras sedu, monitoriza risku, no garante resposta lalais hodi prevene propagasaun no salva vidas.

Vise Ministru Fortalesimentu Institusionál Saúde, (VMFIS), José dos Reis Magno hatete, Departamentu Vijilánsia Epidemiolójika iha papel importante ba saúde públika no dezenvolvimentu setor saúde iha Timor-Leste.

“Vijilánsia epidemiolójika importante ba saúde, nasaun no setor saúde,” dehan José dos Reis Magno iha diskursu durante formasaun refresher DHIS2 no ICBS-TL, iha City 8, Manleuana, Dili, Tersa (25/08/2026).

Nia hatete katak, maski servisu vijilánsia seidauk apoiadu ho fasilidade no rekursu adekuadu iha nivel hotu, Ministeriu Saúde kontinua buka dalan atu hadi’a sistema no kapasidade profisionál sira.

Nia subliña katak notifikasaun no identifikasaun kazu ho loos no lalais kontribui ba detesaun sedu, resposta lalais ba surtu no protesaun populasaun husi ameasa saúde públika.

Vijilánsia ne’e konsidera importante liu-liu ba moras rabies, tanba rabies moras grave ida no, bainhira sintomas kliniku komesa, quase sempre fatal. WHO hatete katak rabies bele prevene liu husi profilaxia pós-expozisaun (PEP) ne’ebé fó ho lalais depois ema hetan tata ka kontaktu ho animal suspeitu.

Tanba ne’e, José dos Reis Magno husu atu kazu asu tata ida-idak konsidera ho seriedade no kuidadu, no la hein relatóriu mensal atu halo notifikasaun.

“Identifikasaun loos ba ema ne’ebé hetan tata, akompañamentu ba kazu, kalendáriu vasinasaun ne’ebé loos no administrasaun téknika ne’ebé loos, hotu-hotu importante atu prevene moras sira ne’ebé bele evita,” nia hatete.

WHO relata katak, entre Marsu 2024 no 15 Juñu 2025, Timor-Leste rejista 1.445 kazu asu tata no arranhadura, ho 41 porsentu klasifikadu hanesan expozisaun kategoria III. Iha períodu ne’e, total mate ema tanba rabies ne’ebé konfirma to’o ona seis.

Iha Outubru 2025, WHO relata katak rabies hamate ona ema 22 iha Timor-Leste, inklui ema 20 durante tinan 2025. Moras ne’e mós ona atinji munisípiu hitu no konsidera hanesan emerjénsia saúde públika nasional.

Ministriu Saúde konsidera katak dadus vijilánsia tenke uza atu antisipasaun risku, identifika ema ne’ebé presiza tratamentu no foti medida prevensaun hodi salva vidas.

Nia hatete, sistema informasaun saúde tenke asegura dadus ne’ebé kompletu, fiável no ho kualidade, tanba dadus ne’ebé la kompletu sei difikulta prosesu análize no tomada desizaun.
“Vijilánsia epidemiolójika la’ós de’it atu halibur dadus, maibé atu identifika risku no foti asaun lalais,” nia dehan.

Ministeriu Saúde kontinua halo transformasaun dijitál iha sistema vijilánsia epidemiolójika, inklui uza DHIS2 no ICBS-TL, atu hadi’a prosesu koleta, notifikasaun, análize no uza dadus saúde públika.

Iha tinan sira ikus, Timor Leste hala’o tranzisaun husi sistema notifikasaun tradisionál bazeia ba surat-tahan ba sistema dijitál ne’ebé integradu liután.

José dos Reis Magno hatete, sistema dijitál mesak la suficiente atu hadi’a saúde públika. Efetividade sistema depende mós ba kapasidade, komitmentu no responsabilidade profisionál saúde sira ne’ebé uza sistema.

Nia hatete katak investimentu ba rekursu umanu sei sai prioridade, liu-liu liuhusi treinamentu no kapasitasaun kontinuada.

Treinamentu refresher DHIS2 no ICBS-TL nee kontinua formasaun ne’ebé hala’o ona iha 2025. Formasaun ne’e fó oportunidade ba responsavel sira atu hadi’a abilidade prátika, inklui uza tablet no prosesu entrada no notifikasaun dadus kazu.

Nia mós hatete katak iha responsavel foun ne’ebé presiza kapasitasaun, enquanto iha balun sei hasoru difikuldade téknika iha utilizasaun sistema. Problema ho ekipamentu, inklui tablet ne’ebé hetan avaria, mós bele afeta prosesu entrada no notifikasaun dadus.

Country Director KOICA iha Timor-Leste, Youn Hwa Kang, hatete katak treinamentu refresher DHIS2 no ICBS-TL importante atu haforsa kapasidade profisionál sira no reforsa sistema monitorizasaun saúde.

Nia hatete, KOICA kontente atu kontinua servisu hamutuk ho Ministeriu Saúde hodi apoia dezenvolvimentu sistema informasaun saúde ne’ebé loos, responsivu no efisiente.

Youn Hwa Kang hatete katak Timor-Leste halo progresu importante husi sistema relatóriu bazeia ba surat-tahan ba sistema monitorizasaun dijitál ne’ebé integradu liu.tán.

Segundo nia, DHIS2 no ICBS-TL, hamutuk ho introdusaun ekipamentu dijitál iha nivel munisípiu no sentru saúde komunidade, bele fornese baze importante atu hadi’a koleta, relatóriu no utilizasaun dadus saúde.

Maibé, nia subliña katak sistema vijilánsia forte la depende de’it ba teknolojia, maibé mós ba ema ne’ebé uza no jere sistema.

Pontu fokal monitorizasaun iha papel krítiku atu asegura informasaun saúde rejista ho loos, verifika didi’ak no relata iha tempu apropriadu.

“Ha’u hein katak treinamentu ne’e sei ajuda partisipante sira atu hetan konfiansa boot liután iha uza DHIS2 no ICBS-TL iha sira-nia servisu loroloron,” dehan Youn Hwa Kang.

Nia hatete, koñesimentu no esperiénsia ne’ebé partisipante sira hetan liuhusi treinamentu bele apoia detesaun lalais ba risku saúde no hadi’a resposta saúde públika.

Ho sistema vijilánsia ne’ebé forte, dadus ne’ebé kompletu no profisionál saúde ne’ebé iha kapasidade, autoridade saúde bele foti desizaun ho lalais no efetivu, liu-liu iha situasaun moras hanesan rabies ne’ebé presiza resposta imediata.

(dom)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *