DILI, STLTIMORLESTE.com – Visi Ministru Saude Para Asuntu Operasional no Hospitalar, Flavio Brandão husu ba Institutu Nasional Saude Publiku Timor Leste (INSP-TL), atu kontinua eleva treinamentu sira neebe mak aposta ba kualidade saude nian.
Liafuan nee Visi Ministru haktuir ba jornalista sira iha ambitu serimonia sertifikasaun ba graduadu nain 25 iha salaun INSP-TL Komoro, Sesta (31/07/2026).
Governante nee dehan, ohin entrega sertifikadu ba formadu nain 25 nuudar ema espesial neebe TL iha. Espesial tanba iha konhesimentu no skil sufisiente iha tempu treinamentu konsege reniut hanoin no atitude iha servis, ida nee mak halo diferente husi treinamentu sira seluk.
“Hau la hanoin katak kursu ka treinamentu nee hotu ona. Ita boot sira mak lori transformasaun hodi hanorin ema ida-idak. Neebe so kuidadu paliativu ita nia infermeiru, mediku no espesialista sira mak bele lori. Ida nee tenke halo advokasia hodi lori ba servisu loro-loron nian. Hodi lori haree oinsa servisu husi kuidadu palitivu nian, laos deit iha hospital sira maibe neineik ho neineik alarga mos ba iha komunidade sira. Kuidadu paliativu agora sai servisu neebe importante tebes. INSPTL tenke eleva treinamentu sira neebe mak aposta ba kualidade saude nian,” dehan Visi Ministru nee.
Nia haktuir, dezenvolvimentu institusional tenke haforsa uluk iha rai laran, ho treinamentu neebe halao husi Asia Pasific Hospice ka APHN no INSP-TL nee modelu ida katak bele lori treinamentu ida neebe mak iha nia sertifikasaun rejional husi Malazia, Singapura no Australia neebe halo iha rai laran.
Nia afirma, INSP-TL tenke kontinua halo adovakasia ba instituisaun autonomia sira hotu hodi tau importante ba treinamentu kritiku.
“Ita hotu konhese katak kuidadu palitivu nee haree ba moras sira neebe kroniku, depois oinsa halo tratamentu ba pasiente ida bele dignu, maske ita labele salva ona maibe nia mos fila ho dignu. Ida nee mak husi kuidadu paliativu nia servisu,” dehan nia.
Diretor Geral Tekniku no Sientifiku (INSP-TL), Gregorio Rangel hatete, formasaun nee naran kuidadu paliativu neebe mak inisia husi koordenasaun Visi Ministru Asuntu Hospitalar no APHN neebe halai liu ba kuidadu pailativu. Kursu nee hahu husi 2023 too mai no termina ohin loron. Entaun husi tinan 3 nia laran nee kada modul ida sira lori semana ida. Depois modul ida remata sira ba tiha, fila fali haree ezersisiu. Haree mais menus sira nia komprendesaun nee oinsa. Depois ida nee kontinua fali ba modul segundu too mai iha modul seis nian. Modul ida seis nee mak ida neebe ultimu kona ba determinasaun ikus husi kursu nee rasik.
Nia afirma, formandu sira nee maioria mai husi hospital rejional no hospital nasional hanesan HNGV. Rejional sira mak hanesan Maliana, Suai, Baucau, Maubessi no Oecusse. Reprezentante husi sira nee mak mai tuir formasaun, atu nunee bele fila fali ba halo atendimentu ba moras sira neebe liga ho kuidadu paliativu nian.
Depois formasaun ida nee remata presiza iha koordenasaun entre APHN, INSPTL no MS atu nunee bele buka hatene no buka tuir fali sira nia aplikasaun husi sira nia konhesimentu no skil durante tuir formasaun nee too iha neebe. Depois ida nee remata mak foin rekomenda fali ema nain hira nee ba tuir fali tan training of training ka TOT atu nunee bele kontinua ba oin.
Nia hatutan, independentemente TL bele realiza kursu sira hanesan nee, futuru sei la halo dependensia ba rai seluk. Normalmente INSPT nia papel mak kapasita ema, fo formasaun ba profisional saude sira. Atu nunee koresponde ba moras sira neebe iha.
Formasaun nee durante lao ho intensaun atu koresponde ba situasaun sira neebe mak durante nee relata. Porzemplu, transferensia ba moras barbarak mai nee koresponde ba papel INSPTL nian.
Graduadu Mediku Mingota da Costa Herculano hatete, kuidadu paliativu nee laos deit husi parte saude nian maibe presiza involvimentu sosial nian, involvimentu relijiozu nomos autoridade lokal atu nunee bele suporta iha parte sosial no parte seluk neebe relevante ho pasiente nia kondisaun.
“Iha kuidadu pailativu ita laos atu kura pasiente, maibe saida mak ita halo alivia sintomas neebe sira iha no atu hadia kualidade de vida,” katak nia.
Nia hatete, kualidade de vida nia sentidu mak hanesan, dala ruma pasiente nee moras todan nia labele halo buat ruma ba nia aan, maibe bainhira alivia nia moras, nia bele haris no han rasik. Atu nunee nesesidade biolojikal nee nia bele halo rasik.
Dala barak kualidade de vida nee limitadu entaun afeita sira laos deit ba pasiente maibe ba sira nia familia, neebe laen labele ba servisu no oan la ba eskola.
Entaun husi paliativu nian hakarak servisu no kolabora ho entidade sira seluk atu nunee bela ajuda no haree pasiente.
(dom)






