DILI, STLTIMORLESTE.com — Povu Timor-Leste (TL) nadodon ba Dare iha 4 Setembru 1999, hafoin violénsia pós-referendu obriga família sira abandona sira-nia uma.
Rezultadu referendu 30 Agostu 1999 ne’ebé determina dalan ba independénsia Timor-Leste seidauk anúnsiu iha momentu ne’ebá, maibé situasaun seguransa iha Dili no área sira seluk sai grave tanba violénsia no ameasa husi grupu pro-integrasaun.
Sidadaun Guilhermina de Jesus, ne’ebé hanoin fali momentu ne’ebá, hatete katak nia ho família sei hela iha uma, enkuantu vizinu sira balun komesa lori sasan ba Dare atu buka fatin seguru.
“Momentu ne’e hau ho família sei iha uma. Ami seidauk hanoin atu desloka ba fatin ruma, maibé iha vizinu sira balun aruma no lori sasan husi uma ba Dare. Iha Dili laran, ita haree ahi suar sae no rona kilat tarutu iha fat-fatin,” dehan Guilhermina.
Nia hatete katak, hafoin situasaun sai pior, nia ho família lori ba Atambua, Indonézia, husi milísia Aitarak. Sira hela iha Atambua durante fulan ida resin, antes fila fali ba Dili hafoin forsa internasionál INTERFET tama iha Timor-Leste.
Hafoin fila ba Dili, Guilhermina haree uma sira barak nakfilak sai ahiklak metan, inklui sira-nia uma rasik.
Nia konsidera sofrimentu ne’ebé povu Timor-Leste enfrenta iha períodu ne’ebá nu’udar parte husi sakrifísiu ba luta independénsia. Nia husu jerasaun foun atu aproveita liberdade liuhusi edukasaun no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun.
Sidadaun Silverio da Costa mos hanoin fali katak iha 4 Setembru 1999, nia ho nia primu na’in rua sai ba Dare atu buka fatin seguru, enkuantu husik hela inan-aman no alin sira iha uma iha Balide.
“Hau ho primu na’in rua halai uluk ba Dare, hodi husik hela pai, mãe ho alin sira iha uma. Tanba hanoin la hakmatek, iha loraik ami tun fali ba uma iha Balide hodi lori família sira,” dehan Silverio.
Nia hatete katak, durante prosesu evakuasaun, situasaun iha Dili “manas loos”, ho ahi lakan iha fat-fatin no kilat tarutu.
Silverio mos lembra bainhira nia ho família sai husi uma no hasoru forsa Indonézia ho veíkulu blindadu hamutuk ho milísia iha dalan ba Dare. Iha Ponte Halilaran, nia haree ema sira hetan tiru, nune’e sira liu iha okos ponte hodi kontinua dalan.
“Momentu ne’e hau hanoin ami mos bele mate ona, tanba haree direta inimigu sira hamriik iha leten. Maibé, grasa Maromak, ohin loron ami hotu sei iha nafatin,” dehan nia.
Entertantu iha sorin seluk tuir rezultadu ofisiál referendu ne’ebé anúnsiu iha 4 Setembru 1999 hatudu katak 78,5% eleitor rejeita autonomia espesiál no hili dalan ba independénsia, enkuantu 21,5% suporta autonomia iha Indonézia.
Referendu 30 Agostu 1999 sai pontu mudansa importante iha istória Timor-Leste no loke dalan ba prosesu tranzisaun internasionál, ne’ebé ikusmai lori ba restaurasaun independénsia iha 20 Maiu 2002.
(dom)







