DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministériu Saúde (MS) liu husi Institutu Nasionál Saúde Públika iha Timor Leste (INSP-TL) fulan oin sei implementa programa Wolbachia iha Munisípiu Dili, hodi bele prevene moras dengue.
Hatete Diretór Jeral INSP-TL, Nevio Sarmento ba jornalista sira iha nia knaar fatin INSP-TL Komoro, Tersa nee (24/06/2025).
Nia dehan, Wolbachia nee programa ida neebe mak Ministériu Saúde hamutuk ho World Mosquitu Program no Menzies sira halo hamutuk atu introdus susuk iha komunidade no susuk neebe infetadu tiha ona ho naran bolu dehan Wolbachia.
“Atu bele halo susuk neebe esteriolizadu bele prevene dengue, agora daudaun iha faze preparativu no tuir planu sei introdus iha fulan oin mai, tanba nee mak iha faze preparativu iha tempu badak nia laran sei hakat ba Australia hodi haree susuk nia preparasaun nee too iha neebe, atu bele lori mai iha Timor para husik fatin sira neebe selesionadu tiha ona, hodi bele haree oinsa prevene, atu oinsa mak susuk sira nee labele tolun no prevene dengue atu labele iha tan iha ita nia rain,” nia esplika.
Nia informa, Wolbachia nee laos atu halo lakon susuk iha tempu badak nia laran, maibe nia rezultadu nee sei bele too tinan tolu, nunee tenke hanorin populasaun sira, tanba nee perespektiva ida ne’e sira tenke hanorin komunidade sira.
“Ita nia ekipa iha terenu nee sei tun ba hanorin kedas populasaun medidas preventiva sira seluk hanesan hamoos uma laran, halakon bee nalihun sira nee, tenke lao nafatin, uza misketeiru no uza aimoruk susuk sira nee tenke lao nafatin, maibe iha nasaun sira seluk hatun ona Walbachia, sira hatudu ona sira nia susesu barak, tanba nee maneira neebe efetivu los atu prevene susuk no dengue ida nee, ita espera ba iha tinan rua ka tolu nia laran nee ita bele hetan susesu balun hodi prevene dengue iha ita nia rai,” nia informa.
Nia deklara, Ministériu Saúde hamutuk ho Sentru Saúde Munisípiu Dili identifika ona fatin selesionadu hamutuk 10, hodi implementa programa Wolbachia iha Munisípiu Dili.
Iha fatin ketak, Diretor Servisu Saude Munisípiu Dili (SSMD), Mateus Pinto informa, realiza ona sosializasaun ba komunidade nomos Instituisaun hanesan PNTL no F-FDTL inklui ba autoridade lokal sira, atu nunee sira bele fahe tutan informasaun kona-ba Wolbachia nee ba sira. Tanba objetivu atu husik susuk Wolbachia iha pais ida nee hodi kombate moras dengue.
“Ami realiza sosializasaun kona-ba Métodu Wolbachia ba ita nia Instituisaun sira hanesan F-FDTL no PNTL inklui mos ba ita nia Xefe Suku sira, atu ajuda ita fahe tutan susuk Wolbachia neebe iha tempu badak ita sei husik, sira hakarak hatene saida mak Wolbachia nomos Wolbachia nee atu halo saida,” nia informa.
Nia hatutan, iha tinan 2021 too 2022 dengue ataka Timor, tanba iha tempu neeba kalan loron F-FDTL no PNTL fo segurasa ba Profisional Saude sira, liu-liu ba Covid-19 nian.
“Dengue neebe tinan-tinan sempre ataka ita nia oan sira, iha momentu tinan 2021 too 2022 ita mate kuaze 50 resin, kazu hamutuk rihun 5 iha munisipiu hotu-hotu, maibe Munisipiu Dili mak kazu dengue aas,” nia deklara.
Nia koalia, agradese ba Ministeriu Saude nomos Menzies Timor Leste neebe bele simu programa Wolbachia, oinsa mak bele implementa iha Timor Leste.
“Orsida aprezentasaun mak halo klean liu, atu nunee ita boot sira bele komprende diak liu tan, nunee husu forsa sira nia ajuda para bele fo mos informasaun ba ita nia inan-aman sira nomos ba komunidade, depois fo segurasa ba ami ekipa neebe servisu atu husik susuk iha Junhu too Julhu, ita sei husik susuk nee iha komunidade nia leet,” nia afirma.
(jen)







