DILI, STLTIMORLESTE.com – Xefe Estadu Maior Jeneral FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” hamonu matan-been, wainhira orienta membru F-FDTL nain 150 fo asisténsia umanitsria ba Filipina.
Xefe Estadu Maior Jeneral F-FDTL iha nia intervensaun dehan , “Ho sentidu orgulhu nasional neebe klean no ksolok boot tebes mak hau dirije ba serimonia solene formatura despedida ida nee ba kontinjente neebe sei reprezenta Timor Leste iha misaun apoiu umanitáriu iha Filipina,” hatete Xefe Estadu Maior Jeneral FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” liu husi nia diskursu iha ambitu despedida Kontijente neebe reprezenta Timor Leste ba asaun asistensia umanitaria iha Filipina neebe halao iha Kuartel Jeneral F-FDTL Fatuhada, Dili, Tersa (11/11/2025).
Nia esplika, momentu ida nee ultrapasa protokolu militár ida nee konstitui marku istóriku ida iha afirmasaun ba nasaun joven iha konsertu nasaun aziátiku nian no iha palku internasionál.
Nia tenik, kontijente neebe reprezenta Timor Leste ba misaun umanitária iha Filipina nee nuudar momentu ida neebe úniku no istóriku tebes.
“Ba dala uluk, Timor Leste mobiliza kontinjente ida ho magnitude ida nee boot liu neebe halibur laos deit ita nia Forsa Defeza, maibe mos profisional sira husi Bombeiru, Servisu Saúde, no Institutu Jestaun Ekipamentu husi Ministériu Obras Públikas. Kompozisaun multi-setoriál ida nee hatudu ita nia Estadu nia maturidade institusional no ita nia kapasidade ba resposta integrada ba emerjénsia umanitária global sira,” nia esplika.
Nia informa, kontinjente ida nee sai iha momentu ida neebe partikularmente signifikativu, iha momentu neebe Timor Leste alkansa adezaun tomak iha Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku nian.
Nia hatutan, ida nee nuudar realizasaun diplomátika ida ho magnitude inestimável neebe tau Timor Leste iha episentru kooperasaun rejionál nian.
“Ita boot sira, pesoal militar no sivil sira neebe prezente iha nee, sei sai embaixadór dahuluk iha era foun ida nee nian. Ita boot sira lori iha ita boot nia kabas laos deit mochila no ekipamentu sira, maibe bandeira sagradu ita nia rai doben nian no esperansa husi povu ida neebe ultrapasa adversidade inimajinável hodi alkansa sira nia dignidade”, nia subliña.
Jenerál Falur Rate Laek husu atu kontijente Timor Leste ba misaun umanitária iha Filipina idak-idak hili ona ho kuidadu ba misaun ida nee. Selesaun ida nee laos arbitrariu no laos kazual ida nee rezulta husi avaliasaun rigorozu liu husi abilidade teknika integridade moral.
“Bainhira ita boot sira sama ain iha rai Filipina, hanoin katak ita boot sira la ba deit nuudar individual, maibe nuudar Timor Leste. Ita-boot sira nia jestu idak-idak, liafuan idak-idak, ita boot sira nia asaun idak-idak sei observa no interpreta nuudar espresaun ida ba karakter ita nia nasaun nian. Mundu sei observa laos saída mak ita hatete, maibe saida mak ita hatudu ho efetivu liu husi ita nia hahalok, ita nia dedikasaun no ita nia profisionalizmu,” katak nia.
Nia dehan, Timor Leste maske iha limitasaun material no dezafiu ekonómiku maibe iha buat folin boot ida atu oferese ba mundu esperiensia sofrimentu nian neebe transforma ba empatia, memoria solidariedade internasionál neebe tulun transforma ba kompromisu atu retribui no komprensaun klean kona-ba valór moris no dignidade ema nian.
“Ita sei kontribui ho buat oituan neebe ita iha, maibe ita sei oferese buat neebe dĩak liu neebe ita iha. Solidariedade laos konseitu abstratu ba ita Timoroan. Ita hatene didiak signifikadu husi ajuda umanitária, tanba ita hetan benefisiu husi ida ne’e iha momentu nakukun liu iha ita nia istória”, nia deklara.
Nia informa, misaun umanitária ida nee iha Filipina reprezenta materializasaun husi kompromisu ida nee.
“Imi sei sai instrumentu neebe Timor Leste fo onra ba ninia dívida morál gratidaun nian no afirma ninia fatin nu’udar nasaun solidariedade, responsabilidade no kompromisu ba prinsipiu universal sira fraternidade nian entre povu sira, permite hau, iha momentu ida nee atu dirije ba ita boot sira ho liafuan sira orientasaun nian neebe klaru no la iha dúvida kona-ba espetativa sira neebe tau ba ita boot sira idak-idak”, nia dehan.
Xefe Estadu Maior Jeneral FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” nee husu ba kontijente Timor Leste neebe halo misaun iha Filipina, primeiru hatudu hahalok neebe diak bainhira halo misaun.
“Ita boot sira sujeita ba eskrutiniu konstante, no ita boot nia hahalok labele halo sala iha sirkunstánsia hotu-hotu. Disipliña militar, respeitu ba kultura lokál, kortezia iha interasaun sira hotu-hotu, no integridade morál tenke sai ita boot sira nia marka distintiva”, nia kaolia
Ba daruak Falur Rate Laek husu ekipa sira tenke iha unidade mak imperativu ba susesu misaun nian tanba ekipa sira mai husi instituisaun no formasaun profisional oin-oin, maibe iha teatru umanitáriu operasaun nian ita-boot sei konstitui órgaun ida deit, forsa ida deit. Diferensa institusional sira tenke disolve iha unidade objetivu nian. Suporta malu, respeita abilidade espesífiku husi setór idak-idak, no servisu iha sinerjia. Datoluk Submisaun rigorozu ba ierarkia no Komandu Forsa Tarefa nian mak fundamentál tebes.
“Kadeia Komando nian eziste atu asegura koordenasaun, seguransa, no efikasia operasionál. Desizaun ruma, asaun ruma, komunikasaun esterna ruma tenke tuir kanál sira neebe apropriadu. Inisiativa individuál neebe la kontroladu bele kompromete misaun tomak,” nia hatutan.
Ba dahat, nuudar Xefe Estadu Maior Jeneral FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” bolu atensaun liu-liu ba komunikasaun no deklarasaun públika sira, Iha kontestu kontemporáneu husi midia sosial no komunikasaun instantánea, komentáriu sira ne’ebé la prudente, fotografia sira neebe la apropriadu, ka deklarasaun neebe la konsideradu bele iha reperkusaun sira neebe la proporsional.
“Hadook aan husi halo komentáriu aleatóriu ka deklarasaun públiku ne’ebé la autorizadu. Komunikasaun esterna hotu-hotu tenke kanaliza liu husi órgaun sira ne’ebé apropriadu. Hanoin katak Ita boot sira reprezenta Estadu Timor Leste, la’ós opiniaun pesoál”, nia afirma.
Ba dala lima Falur husu ekipa sira halo buat hotu ne’ebé presiza atu hasae orgullu nasionál. Knaar hotu-hotu, maski parese modestu, tenke halao ho ezelénsia. Kompeténsia téknika, dedikasaun neebe la kolen, no espiritu servisu nian tenke karakteriza ba asaun hotu-hotu.
“Bainhira ita boot sira fila mai, atu povu Timor tomak bele dehan ho orgulhu ne’ebé justifikadu, katak ita boot sira fó onra ba Timoroan tomak”, nia enkoraja.
Iha biban nee Falur Rate Laek husu ba família kontijente forsa tarrefa konjunta neebe halao misaun umanitária iha Filipina atu apoia orasaun.
“Agora hau dirije ba distintus familiares husi membru sira kontinjente ida nee feen, laen, inan, aman, oan, no ema hotu ne’ebé imi hadomi Ami rekonhese sakrifisiu boot neebe ita-boot sira halo hodi permite ita-boot sira nia doben sira atu sai ba misaun ida nee. Separasaun nee todan, preokupasaun nee naturál, no sira nia auzénsia nia todan sei sente loroloron. Maibé, ami husu Ita boot sira nia apoiu ne’ebé metin, Ita boot sira nia orasaun konstante, no Ita boot sira nia enkorajamentu moral”, nia konklui.
Iha fatin hanesan, Ministru Defeza (MD) Kontra Almirante Donaciano do Rosário da Costa Gomes “Pedro Klamar Fuik” husik kontijente forsa tarrefa konjunta na’in 150 Timor Leste nian hodi ba misaun asisténsia umanitaria ba povu Filipina liga ho dezastre kalaninade ne’ebé akontese foin dadaun hodi rezulta ema barak sofre.
Nia deklara, Kontijente forsa tarrefa konjunta nain 150 neebe atu ba fo asisténsia ba Filipina nee kompostu husi militár F-FDTL mak 120 Autoridade Protesaun Sivil Diresaun Bombeiros nain 20 servisu saúde na’in na’in neen (6) no Institutu Jestaun Ekipamentu Dezenvolvimentu Infrastrutura Institutu Públiku (IGEDI,IP) reprezenta husi ema na’in haat (4).
Nia informa, Kontijente neebe reprezenta Timor Leste ba asaun asisténsia umanitária iha Filipina sei aranka husi Timor Leste ba Filipina kuarta (12/11) aban no sira sei estadia iha Filipina durante loron 20.Ekipa nee lidera husi Tenente Koronél Vitorino.
Jornalista: Jeniche da Costa
Editora: Carme Ximenes







