BAUKAU, STLTIMORLESTE.com – Aldeia Uaiharebo’o, Suku Uatulari, Postu Administrativu Vemasi, Munisipiu Baukau, sei izola, tanba la asesu linha telefone, laiha ponte, estrada kondisaun grave, iha tempu udan Inan sira kous nia oan lao ain kilometru (Km) 3 buka vasina, moras grave komunidade sira tenke hulan, estudante lakon materia prosesu aprendizajen iha eskola bainhira udan no inan faan produtu lokal sira lao ain Km 10 resin hafoin asesu transporte publiku ba merkadu.
Iha Aldeia Uaiharebo’o Inan Rita Correia Faria aprezenta, programa SISKA neebe implementa husi pesoal saude sira tuir orariu implementa iha nivel Aldeia remotas inklui Aldeia Uaiharebo’o kada fulan dala ida, maibe tinan nee kuaze fulan 3 ona pesoal saude sira la marka prezensa iha Postu SISKA Uaiharebo’o hodi implementa programa refere, tanba nee husi fulan 3 refere kada fulan inan sira husi Aldeia Uaiharebo’o obrigado tenke kous sira nia oan lao ain kilometru 3 resin, hafoin too iha Postu Saude Uaigae hodi pesoal saude sira atende.
“Fulan 3 ona sira la mai, tanba iha nee jaringan laiha sira hameno deit ho ema dehan lori tun labarik sira ba Uaigae tuir tetu hetan vasina, ami lao deit hakur mota kele ho bebe ami lao,” Inan Rita Correia Faria hateten ba STL iha Uaiharebo’o, Segunda (04/05/2025).
Nia sublina, husi lao ain ho oan iha distansia kilometru 3 resin nee, inan sira hakur mota boot 2 mak hanesan mota Rusadi no Kaukete Ana nomos iha mota kiik seluk tan besik 10, mak iha sira nia viajen husi Uaiharebo’o ba Uaigae mak udan, obrigado inan ho oan tenke hakur mota refere, tanba laiha ponte.
Nia komenta, aleinde hakur mota dala ruma lao mos iha udan laran, tanba husi dalan Uaiharebo’o ba Uaigae uma komunidade tuir dalan menus tebes, nunee dala ruma inan ho bebe neebe haluhan subrinha, tenke lao deit iha udan laran.
Iha fatin hanesan, komunidade Uaiharebo’o, Ernesto Francisco Faria husu Ministeriu Saude atu destaka pesoal saude ida iha Postu SISKA Uaiharebo’o, nunee bainhira komunidade sira moras bele hetan tratamentu lalais, tanba durante nee estabelese ona edifisiu ba Postu SISKA iha Uaiharebo’o, maibe kuaze fulan 3 ona mamuk laiha atendimentu.
“Postu SISKA nee iha tiha ona mais tempu udan tau mota boot sira labele mai ona, tanba nee hau husu Governu tau Uaiharebo’o nia oan iha nee, se Vemasi mak mai kontrola udan boot mota boot nia labele mai, ami hein mate deit,” Ernesto espresa.
Nia sublina, komunidade sira neebe hela iha Aldeia Uaiharebo’o seidauk asesu linha telefone husi telekomunikasaun sira neebe eziste iha Timor, tanba nee iha inisiu tinan 2026 bainhira sidadaun ida moras grave, husu ajuda ba profesor ida tula deit ho motor ba fasilidade Saude, tanba labele halo kontaktu ho parte ambulansia too iha area refere hodi tula.
Profesor Cleto Freitas Cardoso Faria atual koordenador iha eskola Katolika Ensinu Baziku Uaiharebo’o neebe tula sidadaun ida moras grave ho motor fo sasin, iha momentu neeba nia parte lao ain ho distansia dook buka linha telefone neebe konsege duni kontaktu parte Sentru Saude Vemasi, maibe labele too iha Aldeia Uaiharebo’o hodi tula pasiente, tanba kondisaun estrada aat no laiha ponte iha mota Kaukete Ana no Rasudi.
“Hau rasik akontese, wainhira katuas ida moras ho konsiensia salva ema nia vida hau ho motor tula nia ba Hospital, mais mota tun hau komfirma ho ama sira iha nee ami tun ba mota ninin hiit motor ba mota sorin, depois ami akompanha hiit katuas ba mota sorin depois hau tula ba Vemasi,” Cleto konta.
Nia komenta, aliende fo impaktu ba transporta komunidade moras grave husi Uaiharebo’o ba Sentru Saude Vemasi, mota Rusadi no Kaukete Ana mos fo impaktu ba estudante sira no profesores ida iha mota sorin, obrigada iha tempu udan estudante tenke materia iha oras prosesu aprendizajen.
Nia sublina, aliende mota refere laiha ponte kondisaun estrada husi Vemasi Vila ba Aldeia Uaiharebo’o aat tebes, nunee durante tempu ukun aan komunidade sira neebe husi Uaiharebo’o atu ba faan produtu lokal iha merkadu Vemasi Vila no merkadu Munisipal Baukau lao ain kuaze Km 10 resin hafoin asesu transporte publiku hodi kontinua ba merkadu faan sira nia produtu lokal.
Komunidade tutur produtu lokal husi Uaiharebo’o atu ba Vemasi Vila Aljira da Costa iha dalan hateten, tutur produtu lokal lao ain husi Uaiharebo’o ba Vemasi Vila mak kultura komunidade Uaiharebo’o nian, tanba estrada kondisaun grave no ponte laiha, nunee labele fasilita transporte publiku, maibe Governu seidauk halo reabilitasaun ba estrada refere.
“Ami husu hadia ami nia estrada, tanba estrada la diak nee mak kareta la mai,” Aljira rekomenda
Xefe Aldeia Uaiharebo’o, Adelino Gusmão rekonhese, parte pesoal sira iha tempu bailoron ba implementa programa SISKA iha Aldeia Uaiharebo’o, maibe iha tempu udan labele ba, tanba kondisaun estrada grave no ponte iha mota Rusadi no Kaukete Ana laiha inklui mos laiha linha telefone husi telekomunikasaun halo kontaktu bainhira iha moras emerjensia.
Nunee liu husi prioridade Aldeia Uaiharebo’o nian ba orsamentu husi Programa Nasional Dezenvimentu Suku (PNDS) propoin atu konstrui ponte iha mota refere, maibe la konsege implementa, tanba razaun estrada refere estrada Munisipal.
“Uluk ami tau osan PNDS atu halo, maibe dehan nee estrada umum entaun nee mak hein hein too agora seidauk halo, nee mak hau husu se bele Governu halo netik ponte nunee sira bele lao sai,” Adelino komenta.
Liga ho kondisaun estrada no laiha ponte, STL tenta komfirma Diretor Servisu Munisipal Obras Publikas Baukau, maibe laiha fatin atu fo komentariu.
Nunee mos preokupasaun komunidade nian kona-ba SISKA neebe la lao iha Aldeia Uaiharebo’o husu atu destaka pesoal saude ida iha Aldeia refere, tanba nee STL tenta komfirma Diretor Servisu Munisipal Saude Baukau, maibe laiha fatin atu fo komentariu.
Entretantu Aldeia Uaiharebo’o iha Xefe familia besik 100, maibe obrigado problema saude, kondisaun estrada grave laiha linha telefone, tanba nee Xefe familia balu hela fali iha Suku seluk enkuantu atual hela iha Aldeia Uaiharebo’o hamutuk 30 resin.
(tom)






