DILI, STLTIMORLESTE.com – Komisáriu Komisaun Anti Korupsaun (KAK) Rui Pereira dos Santos hateten nomeru kargu xefia sira neebe hetan koima tun ona husi 2000 resin iha tinan 2025 no tinan nee ema nain 1000 resin mak la kumpre deklarasaun rikusoin iha KAK.
Komisariu Komisaun KAK, Rui Pereira dos Santos hato’o kestaun nee liuhosi programa “Bainaka Kredivel” edisaun dahuluk neebe realiza Agencia Tatoli iha Salaun Enkontru Borderless, Praia dos Coqueros, Pantai Kelapa, Dili, Tersa (5/5/2026).
Programa “Bainaka Kredivel” edisaun dahuluk ho topiku “Misaun ba Prevensaun no Kombate Korrupsaun” partisipa husi editor no Xefe Redasaun no jornalistasira husi media imprimi no dijital. Prezidente Konsellu Diretivu Tatoli, Noemio Mateus Soares Falcao partisipa iha programa neebe host husi jornalista senior Rita Almeida.
Komisariu Komisaun KAK Rui Pereira dos Santos esplika detaillu kona ba servisu KAK nian, inklui difikuldade sira neebe KAK hasoru iha terenu bainhira halao sira nia servisu.
Nia esplika katak iha tinan 2024, sira prega koima nee rihun $90-resin ba Kofre Estadu nee ba ema nain-400-resin neebé la kumpre ba deklarasaun sira nia rikusoin. Iha tinan 2025 numeru nee sae ba ema nain-2000-resin mak hetan koima no osan neebé sira rekolla husi koima nee besik rihun $400-resin.
“Tinan ida nee (2026) numeru nee tun ba ema nain 1000-resin mak la kumpre nafatin ba deklarasaun sira nia rikusoin iha KAK. Tanba nee, husu ba kargu xefia hotu atu kumpre presta deklarasaun bainhira simu kargu foun husi instituisaun neebé sira servisu ba.
“Nee lei mak haruka. Lei hatete sira neebe simu kargu foun tenke tama iha sistema nee halo deklarasaun rikusoin. Lei mós hateten katak durante tinan tolu (3) tutuir malu nee hakarak ka lakohi tenke ba deklara rikusoin. Se imi la ba deklara, iha sistema nee deteta hela, ami koa imi nia salariu 25% husi imi nia saláriu propriu,” nia hatete.
Rui esplika tan katak KAK kumpre deit Lei neebé vigora ona no deklarasaun rikusoin nee iha pergunta hamutuk 18 neebé kargu xefia sira atu prinexe. Iha pergunta 18 nee kriteria lubuk ida, maibé iha pergunta sira nee balun la prinxe sira-nia konta bankaria.
“Se simu saláriu kada fulan mak konta bankaria la hatama nee oinsá?. Ida-nee ami la konsidera tanba tenke ba kompleta dokumentu mak ami konsidera no ida-nee ita konsidera inkompletu. Sira tenke halo kompletu atu nunee mosu kazu korrupsaun ruma karik, fasíl ita atu deteta. Maibe ita-boot sira la deklara mosu buat ruma indisiu korrupsaun, ita-boot sira-nia uma, karreta, rai ami foti hotu tanba konsidera illegal. Tanba imi la rezistu iha sistema no konsidera sosa sasán hirak nee husi hahalok korrupsaun nian,” katak Komisariu Rui.
Nia hatete, Lei Nú. 7/2020 kona-ba Medida Prevensaun no Kombate Korrupsaun (MPCC) ba kargu xefia no funsionáriu sira atu deklara rikusoin.
Nia dehan, ba rejime deklarasaun rikusoin nian, ba periodu deklarasaun rikusoin, konteúdu deklarasaun rikusoin nian, inklui aplikasaun sansionatóriu ba ajente públiku sira-neebé komete infrasaun, inklui prosesu sira verifikasaun rikusoin sira.
Nunee, ba konteúdu tipu krime korrupsaun sira, Komisariu Rui Pereira dos Santos dehan, ba krime sira pekulatu, pekulatu de uzu, subornu, konflitu interrese, partisipasaun ekonomia iha negósiu, fraude konstrusaun, pose rikeza injustifikada no seluk tan.
Aleinde koalia kona ba deklarasaun rikusoin, Komisáriu KAK Rui Pereira dos Santos mos koalia kona ba irregularidade projetu konstrusaun uma dignu no merenda eskolár iha Munisípiu Manufahi no Bobonaro neebe deteta husi ekipa ida husi KAK neebe lidera husi Adjuntu Miguel Faria.
Rui hatete, kona ba uma dignu no merenda eskolar husi Manufahi too Bobonaro, ekipa ida husi KAK neebe lidera husi Adjuntu Miguel Faria, konsege deteta iregularidade balun, maibé Komisariu seidauk simu relatoriu.
“Konstrusaun ba uma dignu iha Munisípiu Bobonaru empreza halao servisu troka malu maibé la hatudu progresu neebé diak. Uma sira-nee kontratu renova ba renova mai, la hotu hela deit. Komisáriu rasik hasoru malu ho sira balun halo projetu nee, entaun hau dehan ba sira katak ami ba iha terrenu nee identifika problema balun mak nee, di’ak-liu ita-boot sira ba halo uma nee hotu tiha, atu nunee labele iha problema. Ida-nee pesoalmente ita halo aproximasaun maibé tuir lei hateten, bainhira sira la kumpre, ita haree sira viola kontratu. Osan sira-nee hotu ona uma la hotu, bele aplika fraude konstrusaun hanesan koalia iha Lei Nú. 7/2022,” hatete Rui.
Nia dehan, kona-ba uma dignu, responsabilidade másimu husi Vise-Primeiru-Ministru Mariano Assanami Sabino no KAK hein katak Vise-Primeiru-Ministru halo presaun ba empreza hirak neebé kaer obra referidu bele finaliza tuir kontratu neebé determina ona.
Rui dehan, ho KAK nia prezensa iha terrenu halo sira book an daudaun ona, atu finaliza obra sira nee.
Koalia kona ba merenda eskolár, Rui informa katak bainhira relatóriu tama mai KAK haree, kompeténsia tomak nee iha Prezidente autoridade sira-nia liman, laós iha nasionál.
Nunee, rekomendasaun ruma iha KAK haruka ba Prezidente autoridade munisipál sira, atu nunee buat neebé ladiak bele hadia, buat neebé seidauk to’o buka atu aumenta, hodi atende labariik estudante sira.
Iha biban nee, Prezidente Konsellu Diretivu Tatoli, Noemio Mateus Soares Falcao hato’o agradese wain ba Komisariu Komisaun KAK, Rui Pereira dos Santos neebe fo ninia tempo bele koalia iha programa “Bainaka Kredivel” edisaun dahuluk neebe realiza Agencia Tatoli. Nia mos hato’o agradese wain ba editor no jornalista husi media imprime no dijital neebe partisipa iha programa nee.
(mik/ger)
