DILI, STLTIMORLESTE.com – Relasiona ho Uniaun Internasional Juizes Lingua Portuguesa (UIJLP).kritika rejime tranzitoriu ba rekrutamentu Juizes ba Supremu Tribunal Justisa (STJ) no Tribunal Rekursu (TR). No UIJLP konsidera katak, rejime nee difisil atu kompativel, ho prinsipiu separasaun poder no garantia indenpendensial judisial neebe konstituisaun Timor Leste (TL) garante. Tanba nee Komisariu rekrutamentu konsidera, preokupasaun nee la refleta realidade TL nian.
Tuir Komisariu Komisaun Rekrutamentu Juiz Tribunal Supremu Justisa, Pedro Camões katak, TL nia Konselhu Majislatura Superior Tribunal nian nee nia istoria foin mak 21 anos hanesan ho Portugal kompara ho nasaun sira seluk. Tanba nee, depois restaura ita nia independensia Konselhu Superior foin hahu nia servisu, nia ladun iha kbiit sufisiente kompara ho Portugal, Brazil Maucau, no nasaun sira seluk neebe mak lao ho nia istoria mesak ho sira nia dezenvolvimentu lei no lingua sira lao nanis tiha, diak liu Timor.
“Atu dehan kritika husi UIJLP nee diak, maibe la reflete realidade TL, liu liu autu governasaun neebe sira insiste, sira hakarak ba ita nia Tribunal ita nia Konselhu Superior seidauk too iha neeba, mas hau fiar neineik tinan 5 ba oin Konselhu Superior Majislatura Timor Leste nian diak liu, hanesan saida mak sira hakarak no saida mak sira mehi ba,” dehan Pedro ba STL iha Kaikoli, Kinta (02/07/2026).
Tuir Camoes, prezensa Komisaun liu liu estadu TL haree katak, bele halais liu bele ajuda apoiu Konselhu Superior bele halao nia servisu diak liu tan, iha kazu konkretu konaba rekrutamentu ba Juiz sira neebe sei halao knaar iha futuru iha Tribunal Supremu no mos Tribunal Rekursu.
Aktual Advogadu nee esplika, komisaun ida nee harii tuir lei halao nia knaar ho parsialidade ho imparsialidade la tenta atu favorese entidade kualker ema ida, atu fasilita juri internasional ruma neebe tama tiha ona kontratu tama tiha ona kontaktu entre Konselhu Komisariu sira neebe hetan apoiu makaas husi Konselhu Superior Majislatura neebe foin lalais halao servisu ho komisariu.
Nunee ikus mai hetan ema nain tolu neebe hanesan antigu Juiz ajuda halo ezame, ajuda halo teste haree dokumentus sira, atu rekruta ema nain hitu foun ho nia esperiensia tinan 10 ba leten atu tur iha Tribunal Supremu.
Nia akresenta, papel ida nee tuir norma Konselhu Superior Majislatura mak halo kuandu lao normal, maibe Konselhu Superior Majislatura seidauk iha kondisaun ruma neebe diak liu, tanba nee mak Estadu Timor Leste presiza harii Komisaun espesializada ida primeiru deit, halao servisu ida espesial.
Nia informa, servisu nee hotu rekruta tiha juri sira, halo tiha ezame halo tiha teste rezultadu husi teste ida nee sei entrega fila fali durante mandatu nee ba iha Konselhu Superior atu haree nomeia ema neebe admite no la admite, no valor sira neebe Komisariu sira halo teste.
Pedro afirma, abertura ba rejistu nee hahu iha loron 01 fulan Junhu, tanba nee iha loron Kuarta (01/07/2026) kuandu Jornal da Republika publika ona konkorente sira hahu aplika, no sira aplika iha faze ida ezame dokumentus, analiza dokumentus ba sira nia trabalhu ba sira nia sertifikadu dokumentus sira neebe ligadu ho rekejitus neebe sira tenke aplika. Banhira ida nee liu ba Juiz sira servisu tinan 10 ba leten sira sei konkore deit ba iha Tribunal Supremu ba Defensor Publiku, Advogadu no ema matenek sira, sira mos bele aplika maibe sira tenke hatudu esperiensia servisu nunka intoruptu iha profisaun Jurista Defensor no mos Advogadu.
Nia realsa, kuandu ezame dokumentus liu hakat ba iha ezame eskrita, no avaliasaun ida nee atu Juiz sira neebe iha kualifikasaun diak iha konhesimentu teorika diak, iha konhesimentu teknika juridiku diak liu, atu sira bele hahu knaar hanesan futuru Juiz supremu Tribunal no Tribunal Rekursu.
Nia dehan, husi perspetiva nee atu responde ba UIJLP katak, Komisariu sira nia servisu espesifikamente atu ajuda Konselhu Superior Majislatura nia servisu diak no lais liu tan hodi hetan ema ida neebe kualifikadu. Tanba nee, laos katak komisariu ida nee harii para atu kontra autu governasaun hanesan sira dehan sira kritika hela, maibe komisariu sira fasilita prosesu nee hodi Timor Leste bele kompleta nia sistema judisial neebe inkompletu ate tinan 25 ona.
Iha fatin ketak, Akademiku UNTL, Rafael de Jesus dehan, imporante maka Komisaun neebe iha servisu imparsial, atu garante kualidade ba iha rekrutadu sira.
“Hanoin importante mak komisaun sira halao servisu ho imparsial tuir regra neebe iha, atu rezultadu husi selesaun bele lao diak, hodi hatudu katak rekursu neebe iha kapasidade diak mak bele tur duni iha STJ no TR,”.dehan nia.
Hatutan tan, tau konfiansa ba iha Komisaun neebe iha, atu sira bele halao servisu ho diak, hodi ikus mai rekursu neebe sei tur iha STJ ho kapasidade neebe diak atu lori sektor justisa lao ba oin.
(ter)






