SANUTRIO Reflete Komitmentu Asegura Inan-Oan

DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministra Solidariedade Sosial no Inkluzaun (MSSI), Veronica das Dores hatete, protesaun sosial laos deit kona-ba fo apoiu osan, maibe protesaun sosial mak investimentu ba ema. Bainhira investe ba feto isin rua sira, bainhira hadia saude inan nian no bainhira investe ba inan sira, hadia saude oan sira nia futuru. Iha loron 1.000 dahuluk husi inan isin rua too tinan tolu mak periode importante liu ba kresimentu.

Governante nee haktuir liu husi nia diskursu iha serimonia lansamentu Programa Bolsa da Mae Kondisional ba Saude Inan ho Oan (BdMK SANUTRIO), iha Gleno, Munisípiu Ermera, Kinta (02/07/2027).

Ministra nee afirma, liu husi programa nee hamenus mal nutrisaun no hamenus raes badak iha família vulneravel iha TL.

“Saude Nutrisaun Inan no Oan (SANUTRIO), reflete ami nia komitmentu atu asegura katak la iha inan ka oan ida mak husik hela iha kotuk. Liu husi kombinasaun servisu protesaun sosial, servisu nutrisaun no apoiu komunitariu, ita ajuda família vulneravel sira atu fo sira-nia oan sira-nia moris sai saudavel liu no kria fundasaun neebe forte liu ba futuru Timor Leste nian,” dehan Ministra Verónica.

Ministra dehan, iha loron 1.000 dahuluk husi inan isin-rua too tinan tolu, mak períodu importante liu ba kresimentu, dezenvolvimentu kongritivu no saude durante moris tomak.

Nia afirma, IX Governu prioritiza kombate mal nutrisaun husi nia abut liu husi integrasaun servisu saude no protesaun sosial. Programa SANUTRIO sei implementa dahuluk hanesan programa pilotu iha munisipiu 3 Covalima, Ermera no Rejiaun Administrativa Espésial Oecusse-Ambeno (RAEOA).

Total uma kain 53.597 husi monisipiu 3 refere liu husi rejistu sosial uniku, identifika ona uma kain hamutuk 7,632 mak iha situasaun vulneravel no 10,000 mak sei sai benefisiariu liu husi metodoloja proxy means test (PMT).

Benefisiariu sira sei simu pakote servisu integradu iha sentru saude komunitaria sira neebe kompostu husi rejistu no verifikasaun, mediasaun ka tetu antropometria, kuidadu saude antes no depois partu, sesaun komunikasaun mudansa komportamentu kona ba nutrisaun, ijene, fo susu inan, alimentasaun ba bebe no kuidadu oan. Distribuisaun LNS ka aihan nutritivu espesializadu ba inan isin rua, inan fo susu no labarik ho idade tinan 3 mai kraik nebee eleijel no ikus mak subsidiu osan US$ 25 ba kustu transporte atu ajuda inan isin rua, inan fo susu hodi asesu ba servisu saude regular.

Ministra hatete, programa BdMK SANUTRIO laos programa transferensia osan deit maibe ba investimentu tempu naruk ba desenvolvimentu kapital umanu neebe integra protesaun sosial, saude, nutrisaun no mudansa komportamentu atu hadia saude inan no oan.

Susesu ba programa ida labele akontese sem parseira forte husi parseiru hotu nia kontribuisaun, kolaborasaun no iha kompromisu atu integra servisu saude ho protesaun sosial ba bem star Timoroan sira nian.

Nia haktuir, dadus neebe uza ba prosesu ida neebe mai husi rejistu sosial uniku (RSU), neebe rekolha husi munisipiu 3 iha fulan Maiu no Junu tinan ida nee. Koleta no atualizasaun dadus halao husi Institutu Nasional Estatistika Timor Leste (INETL) ho kolaborasaun entre MSSI no Programa Alimentar Mundial (WFP), ho apoiu finanseira husi Banku Desenvolvimentu Aziatiku (ADB). Ba asistensia tekniku inklui rejistu sosial uniku, ADB kontribui osan porvolta millaun US$ 2 resin.

Bazeia ba dadus filtradu agora dadaun, atu benefisia benefisiariu sira husi munisipiu 3 refere, inklui feto isin rua, inan fo susu, oan ho idade tinan 3 mai kraik.

Programa ida nee sei implementa liu husi sentru saude komunitaria 19, kompostu husi ; sentru saude komunitaria 7 iha Covalima, 7 iha Ermera no 5 iha RAEOA.

Familia neebe liu husi rejistu sosial uniku sei simu numeru uniku identifikasaun sosial, hanesan identidade unika ida iha sistema protesaun sosial iha TL.

Bainhira benefisiariu sira ba sentru saude komunitaria, sira sei hatudu numeru uniku identifikasaun sosial ida nee. Hafoin remata rejistu no verifikasaun elejibilidade iha sentru saude komunitaria, benefisiariu nee sei simu kartaun identidade programa SANUTRIO.

Iha biban Ministra Veronica agradese ba Ministeriu Saude (MS), ba protidaun hodi kolabora ho MSSI, integra saude no nutrisaun ba programa protesaun sosial. Nunee mos ba WFP, ba esperensia teknika no apoiu aprovizionamentu ba akizisaun aihan nutritivu espesializadu hodi hametin intervensaun nutrisaun ba inan no oan sira. Nunee mos ba ADB, tanba apoiu finanseiru no tekniku atu hametin sistema protesaun sosial TL nian.

Iha fatin hanesan, Visi Primeiru Ministru, Mariano Assanami Sabino dehan, iha nasaun importante liu mak nia ema, ema neee mak kosok oan neebe inan feton sira kous. Ida neemak importante liu ba rai ida nee nian ba oin. Hateke futuru nasaun nee, hateke oan sira, tanba sira mak lori nasaun nee ba oin. Tanba neemak plazu desenvolvimentu nasional nee dehan, ema mak sai sentru ba desenvolvimentu. Dezenvolvimentu ba ema, no ema mak sai autor ba desenvolvimentu nee.

“Iha rai barak laiha riku soin hanesan ita iha Timor, sira laiha mina rai, osan mean no mutin, maibe sira nia ema neebe sofre tanba riku soin laiha, sira investe iha sira nia oan nia kakutak. Nunee sira nia nasaun avansadu liu fali nasaun neebe iha riku soin. Nasaun sira neemak hanesan Korea, Japaun no Singapura, nee sira investe iha sira nia ema deit, dehan Assanami.

NIa afirma, tanba neemak programa ida nee liu-liu ba inan ho oan neebe ema bolu dehan stanting kronik, programa SANUTRIO nee programa neebe mak mai husi MSSI halo, liga ho Ministeriu Saude iha koordenasaun jeral ho parseira desnvolvimentu neebe fo apoi ba programa nee, para atu kombate mal nutrisaun kronik nee.

Iha fatin hanesan, Prezidente Autoridade Munisípiu Ermera, José Martinho dos Santos Soares, nuudar uma nain iha loron importante ida-nee hakarak agradese ba Governu neebe hili Ermera sai pilotu ba programa referidu.

“Ohin, Ermera sente onra boot tanba sai fatin ba lansamentu ofisiál Programa Pilotu BdMK-SANUTRIO. Programa idan nee laos deit programa sosial, programa ida nee mak investimentu nasional ba vida, saude, nutrisaun no futuru oan Timor Leste nian,” nia dehan.

Tuir dadus neebe iha 2020 taxa malnutrisaun kronika ka stunting iha Ermera besik 63,4%, no iha tinan 2025 tun ba 43%. Ida nee hatudu progressu, maibe mos fo hanoin katak ita seidauk bele deskansa. Iha tempu hanesan taxa mal nutrisaun grave ba inan isin rua no labarik tinan lima mai kriak neebe antes besik 7%, ho esforsu governu, parseiru Australi liu husi PHD, ajtoridade lokal no komunidade, konsege tun ba 3,6% iha tinan 202-2025.

Dadus hirak nee hatudu realidade rua, primeiru problema seidauk hotu, segundu bainhira governu, parseiru, autoridade lokal no povu servisu hamutuk, mudansa pozitivu bele akontese.

Tanba nee BdMK SANUTRIO iha Ermera tenke sai programa ida neebe lao ho koordenasaun diak, dadus klaru, transparensia, monitorizasaun rigorozu no partisipasaun komunidade.

“Ami mos sei hametin koordenasaun ho postu administrativu, suku, aldeia, unidade saude, eskola, igreja, lideransa lokal, juventude no familia sira, tanba nutrisaun diak laos responsabilidade ministeriu ida deit. Nutrisaun diak presiza familia neebe hatene komunidade apoia, lideransa neebe tau matan, no estadu neebe sempre besik povu,” nia dehan.

Eldina Exposto da Costa nuudar Benefisiariu husi Bebé João nia inan agradese ba governu, liuliu MSSI neebe identifika no bele sai benefisiáriu ba programa referidu.

“Hau so agradese deit ba Governu tanba bele hili hau-nia oan sai benefisiáriu. Hau kontente loos tanba bele hetan apoiu. Husi nee hamenus hau nia susar terus neebe ami enfrenta iha ami nia moris tomak,” nia akresenta.

Reprezentante PAM/WFP iha Timor-Leste, Jacqueline dé Groot, hateten, orgullu no apresia ohin lansa ona programa referidu atu hadia inan ho oan nia saúde.

“Lansamentu SANUTRIO hatudu TL nia kompromisu atu investe iha saude no moris diak sidadaun sira nian. WFP orgullu tebes atu apoia Governu hodi harii sistema protesaun sosial neebe sensivel ba nutrisaun neebe ajuda prevene malnutrisaun, hametin reziliensia, no fó oportunidade ba labarik hotu-hotu atu atinji sira-nia potensialidade tomak,” nia dehan.

Programa pilotu SANUTRIO finansia husi Governu Timor-Leste ho apoiu husi parseiru dezenvolvimentu sira, inklui WFP, ADB no Governu Fransa, no implementa liuhusi parseria ho parte interessada nasional sira seluk. Governu ho nia parseiru sira sei kontinua monitoriza programa pilotu hodi hamosu evidensia no lisaun sira neebe bele informa kona-ba expansaun iha futuru no hametin protesaun sosial neebe sensivel ba nutrisaun iha TL.

Partisipa ia eventu nee hola parte mos husi Prezidenti da Republika Jose Ramos Horta, Visi Primeiru Ministru Mariano Assanami Sabino, Ministeriu Edukasaun, Ministeriu Saude, Instituto Nacional de Estatística (INETL), Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB), Programa Ai-han Mundial (WFP), Reprezentante husi Embaixada no Organizasaun Kooperasaun Internasional nomos parseiru dezenvolvimentu no autoridade lokal sira.

(dom)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *