DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) iha Tersa (07/07/2026), realiza julgamentu ba krime falsifikasaun dokumentus, krime Abuzu Poder no krime Burla Agravadu, neebe mak Komete husi arguidu nain lima (5) ho inisial VdJ, JdJJ, ZCJ, FdRdC no CdS, tanba halo falsifikasaun dokumentus hodi hetan pensaun veteranus.
Tuir akuzasaun katak, Martir Domingos neebe nia naran rejistu iha Baze de Dadus Kombatentes da Libertasaun Nasional Timor Leste.
Arguidu sira hanesan VdJ no JdJJ la iha relasaun familiar atu hetan pensaun sobrevivente martir Domingos nian.
Tuir alterasaun Daruak ba Dekretu-Lei Nu. 15/2008, loron 4 fulan-Junu, kona-ba Pensaun ba Kombatente no Martir sira Libertasaun Nasional nian, iha artigu 23, pensaun sobrevivente nian nudar benefisiu finanseiru neebe ho objetivu atu fo asistensia finanseira ba familia martir sira libertasaun nasional nian. No iha artigu 25, Nº 1 husi Dekretu hanesan, bele aplika ba pensaun sobrevivente: a) Konjuje sobrevivente, naran katak sira seidauk kaben fali; b) Labarik sira; c) Inan-aman sira; no d) Martir libertasaun nasional nia maun-alin sira, naran katak sira sofre tortura, desterru, ka dadur neebe inflije, tanba sira-nia maun-alin nia militansia nudar kombatente, ka karik sira nudar kombatente ba libertasaun nasional lao ho direitu ba pensaun subsistensia espesial ka pensaun reforma espesial.
Refere ba artigu rua neebeb sita iha leten, arguidu nain-rua VdJ no JdJJ la iha direitu ba pensaun martir Domingos nian.
Arguidu sira VdJ no JdJJ hanesan maun-alin.
Arguidu VdJ nuudar funsionariu kontratadu iha Diresaun Nasional Asuntu Kombatente ba Libertasaun Nasional.
Arguidu JdJJ nudar funsionariu CLT (Konsolidasaun Lei Traballu) husi Departamentu Patrimoniu Estadu Ministeriu Finansas.
Arguidu ZCJ nuudar arguidu JdJJ nia oan no funsionariu salariadu iha Conselho de Imprensa.
Arguida FdRdC nuudar funsionariu ida iha Gabinete Rejistu Parokia Balide nian.
Arguidu CdS nuudár funsionariu Rejistu Parokia Balide Dili.
Iha loron 9 Junhu 2008 arguidu VdJ priense formulariu pedidu pensaun sobrevivente martir Domingos nian iha Suku Hatulia Munisipiu Ermera.
Arguidu VdJ altera fatin moris husi Fatu-Bessi ba Mau-Ubo iha nia Sertidaun Batizmu atu bele prosesa pensaun ba martir Domingos.
Iha loron 9 Junu 2008, arguidu VdJ priense Sertidaun relasaun familia ho martir Domingos.
Iha loron 6 Dezembru 2008 arguidu VdJ, prenxe formulariu deklarasaun prova kona-ba martir Domingos nia dadur, tortura, no eziliu.
Iha loron 20 Dezembru 2008, arguidu, VdJ priense deklarasaun evidensia kona-ba dadur, tortura, no eziliu martir Domingos nian.
Iha loron 25 Agostu 2009 arguidu VdJ, prenxe formulariu seluk ba deklarasaun prova kona-ba martir Domingos nia dadur, tortura, no eziliu.
Iha loron 18 Janeiru 2010 arguidu VdJ, prenxe formulariu seluk ba deklarasaun prova kona ba martir Domingos nia dadur, tortura, no eziliu.
Arguidu VdJ enkamina dokumentu sira nee ba Diresaun Nasional Asuntu Kombatente ba Libertasaun Nasional, atu nunee bele hetan aprovasaun no publika liu hosi avizu publiku.
Arguidu VdJ la simu osan Pensaun Martir Domingos iha momentu neeba, tanba nia simu tiha ona pensaun nudar Kombatente Libertasaun Nasional ho kategoria servisu tinan 8 too 14.
Komisaun deside hodi suspende pensaun martir Domingos nian, neebe trata husi arguidu VdJ, tanba simu pagamentu dobru.
Tanba nee arguidu VdJ, dala ida tan subtitui direitu simu pensaun husi martir Domingos nia maun, arguidu JdJJ.
Iha loron no fulan neebe la espesifika, maibe iha tinan 2015 arguidu VdJ kontaktu nia maun, arguidu JdJJ, ho intensaun atu husu ninia dokumentu sira, nomeadamente ninia Sertidaun Batizmu, Kartaun Rejistu Eleitoral no detallu Konta Bankaria, atu nunee bele prosesa fali pensaun martir Domingos nian.
Iha loron no fulan neebe la espesifika, maibe iha tinan 2015, arguidu JdJJ entrega nia Sertidaun Batizmu ba nia oan arguidu ZCJ, hodi halo renovasaun iha Gabinete Rejistu Parokia Balide.
Arguidu ZCJ ba iha Rejistu Parokia Balide no hasoru malu ho arguida FdRdC ho objetivu atu renova Sertidaun Batizmu arguidu JDJJ nian.
Iha loron 17 fulan Marsu tinan 2015 arguidu ZCJ, hafoin hetan Sertidaun Batizmu foun ba nia aman, arguidu JdJJ, neebe hetan alterasaun ho numeru 152/1973, pajina 219/1973, iha rejistu Parokia Dili Balide, alterasaun nee halo husi arguidu CdS no FdRdC, neebe la koresponde ho lia-loos livru Rejistu nian.
Sertidaun Batizmu No. 219/1973, bazeia ba rejistu parokia Balide, hatudu titular nudar Domingos Sarmento, enkuantu arguidu JdJJ mak 152/1973.
Iha loron 8 Outubru 2015 arguidu JDJJ, entrega Sertidaun Batizmu, Kartaun Eleitoral, no dokumentu Konta Bankaria ba arguidu VdJ atu nunee, bele prosesa pensaun sobrevivente foun ba martir Domingos.
Arguidu VdJ aproveita nia pozisaun nudar verifikador dadus iha Komisaun Veteranus hodi prosesa pensaun sobrevivente ba martir Domingos, hodi benefisia nia maun, arguidu JdJJ.
Iha loron 8 fulan Outubru tinan 2015 arguidu JdJJ husu pensaun sobrevivente ba martir Domingos.
Iha loron hanesan, 8 Outubru 2015 arguidu JdJJ, priense falsamente Deklarasaun Prova Prizaun, Tortura no Eziliu.
Iha tinan 2016, arguidu VdJ, ba iha Komisaun ho intensaun atu konfirma no hetan rezultadu pozitivu katak osan pensaun martir Domingos nian transfere tiha ona ba banku.
Arguidu VdJ, kontaktu kedas ho arguidu JdJJ liuhusi telefone ho objetivu atu hasoru nia iha banku.
Iha Abril 2016 arguidu JdJJ, simu iha nia konta bankaria Nu. TL38 0050 6001 0007 2688 892 iha Banco Mandiri iha Dili osan husi martir Domingos nia pensaun mensal $ 230.00, iha faze dahuluk hamutuk $ 6.440.00.
Arguidu sira konkorda malu katak dezembolsu primeiru ba osan pensaun nee arguidu VdJ mak simu, depois kada fulan arguidu JdJJ mak simu.
Nunee arguidu VdJ, simu nia parte osan pensaun neebe temi ona ho montante $ 6.000,00, no restu $ 440,00 ba arguidu JdJJ.
Arguidu JdJJ kontinua simu osan pensaun sobrevivente martir Domingos nian, husi fulan Maiu 2016 to Janeiru 2022, katak durante fulan 69 nia laran osan pensaun ho montante total $ 15.870,00 (Rihun sanulu resin lima atus ualu hitu nulu dolar amerikanu).
Arguidu sira, VdJ no JdJJ simu osan pensaun martir Domingos nian, hahu fulan Abril 2016 to Janeiru 2022, iha Konta Bankaria Nu. Iban TL38 0050 6001 0007 2688 892, ho montante total $ 22.31000 iha Banco Dili.
Hafoin halo investigasaun no deteksaun ba dokumentu falsu sira husi Inspetor Jeral Sekretariadu, Prokuradoria Estadu ba Kombatentes Libertasaun Nasional hasoru arguidu JdJJ no enkamina arkivu kazu ba PCIC hodi halo investigasaun.
Formulariu identifikasaun ba martir Domingos nudar tiu/subrinu, tuir dokumentu neebe iha loron 27 Janeiru 2022 arguidu JdJJ, prenxe fali hanesan hatudu iha ona.
Tanba nee hahalok arguidu VdJ no JdJJ fo prejuizu ba Estadu ho total $ 22.310,00 (dolar amerikanu rihun rua nulu resin rua atus tolu sanulu).
Arguidu VdJ mos abuza nia poder sira no viola dever imparsialidade, dilijensia, lealdade, no integridade neebe nia sujeita nudar funsionariu publiku iha Diresaun Nasional Asuntu Kombatente sira ba Libertasaun Nasional, hodi tau iha perigu interese Estadu nian iha legalidade asaun sira husi nia orgaun hotu-hotu no onestidade husi nia ajente sira, nudar kondisaun indispensavel ba publiku funsaun sira.
Dever sira neebe ema ida viola ho voluntariu no konxientemente ho intensaun espesifiku atu fornese benefisiu ida neebe ema ida hatene katak, la lejitimu, ilegal, no kauza prejuizu korrespondente ba Estadu
Arguidu sira, ZCJ, FdRdC no CdS mos atua ho livre, deliberadamente, no ho konsiensia, la hadook-an hosi hahalok sira hanesan nee.
Sira nia hahalok hatudu katak sira labele falsifika Sertidaun Batizmu nudar maun-alin martir Domingos nian ba buat seluk, maibe sira aproveita nafatin, neebe atu fo prejuizu ba Estadu Timor-Leste, benefisia ba sira-nia an rasik.
Maski hatene didiak katak hahalok hanesan nee bandu hosi lei no katak sira iha dever atu la komete hahalok sira hanesan nee, arguidu sira, iha sirkunstansia hotu-hotu neebe deskreve iha leten, iha intensaun atu halo ida nee.
Haree ba buat sira iha leten, sira kompromete:
Arguidu sira, JdJJ, VdJ no ZCJ, komete krime rua nudar ko-autor, iha sira nia forma kompletu, ida krime falsifikasaun dokumentu ka notasaun teknika, no ida krime Burla agravadu, hanesan define no punidu iha artigu 30.º, 303, no. 1, pontu d), no 267 Kodigu Penal.
Arguidu VdJ nudar autor, komete krime abuzu poder tuir artigu 297 Kodigu Penal, iha referensia ba artigu 302 Kodigu hanesan.
Arguid sira, FdRdC no CdS komete krime falsifikasaun dokumentu ka notasaun teknika, tuir artigu 30.º no 303.º, nu. 1, kaput, rua nee hotu Kodigu Penal.
Hatan ba akuzasaun nee, arguida FdRdC deklara katak, faktus sira nee balun loos no balun sala.
Arguida dehan, kona-ba arguidu ZdJ nee to tiha iha Ministeriu Publiku mak foin konese malu.
Arguida dehan, bainhira arguidu CdS lori sertidaun ba ho sertidaun antigu nia no arguidu mos la hateten katak nia pai nia sertidaun.
Arguida esplika, arguidu ba entrega sertidaun ida deit. depois arguida halo deit maka arguidu simu. Arguida deklara halo sertidaun uja komputador, tanba nee se sala ruma bele mos halo sertidaun uja komputador maka sala.
Arguida mos iha obrigasaun atu haree fila fali, maibe iha momentu nee tanba tempu entaun arguida la Konsege check fali. No kona-ba muda inan aman nia naran nee, arguida la hatene. Maibe nia funsaun mak nudar simu dokumentus.
Arguida dehan, dokumentus nee simu husi CdS pasa ba iha Komputador. Arguida la hatene kona-ba CdS halo saida-saida.
Arguidu CdS deklara katak, tau sala nee tanba asentu nee, arguidu mak nuudar funsionariu no priense dadus no servisu hamutuk ho arguida FdRdC, tanba arguida mak simu dokumentus mak nia pasa.
Arguidu deklara iha tinan 2015 nee, arguidu la iha kontaktu ho ema seluk, no arguidu mos la hetan durante nee arguidu JdJJ hasoru malu ho arguida FdRdC.
Arguidu dehan, numeru sertidaun nee simu husi arguida FdRdC. So numeru asentu deit mak la hanesan, no ida nee kesalahan deit, tanba arguidu CdS la konese arguidu sira seluk.
Rona tiha parte sira nee, Tribunal deside muda ba loron 21 ho tuku 3:00 hodi kontinua arguidu sira seluk.
Iha audensia Julgamentu nee prezide husi Juiz kolektiva, Ivan Patrocenio, Argentino Nunes, Julmira auxiliadora, Ministeriu Publiku reprezenta Prokurador, Aderito Tilman, arguidu sira hetan asistensia legal husi Defensor Publiku nain-rua, Manuel Amaral no Angelmo Pinto Akara.
(joa)






