DILI, STLTIMORLESTE.com – Realidade eskola baziku sira hasoru mak sala de aula la too hodi koloka kuantidade estudante neebe barak, no oras hanorin la tuir oras normal husi Ministeriu Edukasaun (ME). Kondisaun sira nee susar atu eleva kualidade ba estudante sira, tanba buat sira nee mak sai fator determinante ba kualidade edukasaun nian.
Tuir Koordenador Eskola Baziku Fillial 12 de Outubro, Fernando Barreto katak, iha eskola nee inan aman husi estudante sira sempre kestiona kona ba sala de aula neebe kada sala akumula labarik sira too 60 no kiik liu mak 50, no oras hanorin husi professor tuir sira katak badak i lalais deit. Buat sira nee haree hotu ba kondisaun eskola nian, tanba husi eskola mos hakarak atu koloka tan labarik sira ba iha sala de aula maibe kondisaun sala mak laiha duni. Neemak eskola nee lao tuir deit kondisaun neebe iha.
Nia katak, atu eleva kualidade ba labarik sira bele iha aporveitamentu neebe diak iha prosesu aprendizajen, tuir aula normal nee seidauk bele, mais menus 25 too 30 nee naton. Husi eskola presiza duni fatin no sala para bele koloka estudante sira tuir numeru neebe normal, maibe ida nee kompetensia iha Ministetiu Edukasaun.
“Oras normal husi programa edukasaun nian oras normal nee katak, prosesu aprendizajen neebe diak ho kualidade neebe diak nee tenke oras 4 iha loron ida husi primeiru ano too sexto ano. Husi neemak bele kobre 24 oras nee por semana. Dadaun nee professor sira hanorin la too 20 oras, se 3 oras deit entaun iha deit 18 oras por semana. Nee tanba fahe ba turnu tolu ho kondisaun sala neebe la too,” dehan nia ba STL iha EBF 12 de Outobru Tasi-Tolu, Tersa (14/07/2026).
Nia hatete, tuir lolos nee estudante tama iha tuku 8 nee hahu materia lao too 12:40 mak sai, nee foin bele kobre too 24 oras. Maibe relasiona ho numeru estudante nia kuantidade sempre neebe barak, atu koloka ba sala de aula maibe la too, halo oras neebe professor sira hanorin la tuir oras normal nia laran. Tanba nee halo estudante sira ladun aproveitamentu ho diak iha prosesu aprendizajen.
Nia haktuir tan, total estudante mak barak nafatin, dehan atu presiza tan professor sira maibe sala laiha. Entaun koloka estudante sira nee kondisaun neebe iha bele too 60 no 50, kiik liu mak 50 nee.
Iha tinan ida, rua liu ba husi Ministeriu haruka ona ekipa no tekniku sira mai konsulta ho eskola, no sukat ona fatin hodi halo tan uma andar 2, maibe realizasaun mak too agora seidauk, maibe husi Ministeriu hanoin ona atu halo. Tanba kuantidade estudante barak entaun presiza tan sala ba estudante sira, neebe prosesu nee lao hela.
“Ami husi eskola, ami bele dehan sei presiza tan sala balun, maibe desizaun nee husi Ministeriu bazeia ba ami nia numeru estudante. Neebe ba sala neebe presiza atu halo nee ami labele kalkula, nee so husi ministeriu mak bele halo desizaun. Ba ami ida nee importante para bele redus estudante nia kuantidade iha sala de aula nee bele menus no bele loke tan espasu para prosesu arendizajen nee lao tuir oras. Tanba oras neebe ami hanorin agora nee la to, iha ami nia eskola nee uza hela turnu 3, entaun tempu hanorin nee seidauk to. Neebe haree ba kondisaun nee bele dehan kualidade laiha duni,” nia tenik.
Nia afirma, tanba estudante barak sala de aula la too, entaun eskola buka meius hanusa para bele taka lai oras balun. Se presiza kualidade neebe diak presiza estudante nee tenke 30 pessoas kada turma neemak foin bele no oras tenke to 24 kada semana nee tenke iha. Atu nunee bele eleva kualidade ba labarik sira nee bele iha ho aporveitamentu neebe diak iha prosesu aprendizajen.
Nunee mos Diretor Eskola Nicolao Lobato, Rui Lopes dehan, problema neebe eskola nee hasoru mak sala de aula ba estudante sira mak sei menus. Dadaun nee sala hamutuk 16, kada turma koloka estudante 60 tun mai 50. Tanba nee mak iha izame nee komisaun fahe ba turnu 2 deit, hodi koloka estudante 30 pssos ba kada sala. Neebe dader san ba SMA kelas 3 hahu husi tuku 08:00 too 10:00, depois tuku 10:00 too 12:00 ba kelas 1 no 2. Sekuandu eskola normal ba sekundariu turnu ida deit, nunee mos ba ensinu baziku sira uza deit sala 9, maibe iha izame nee koloka estudante sira too sala 12, par abele fo espasasu ba sira tuir izame ho diak.
“Eskola normal sala hamutuk 16 ba sekundariu, kada sala estudante husi 60 tun mai 50 iha klase ida, maibe iha izame nee fahe 30 pessoas kada sala tanba komisaun fahe tiha ba turnu 2,” dehan nia.
Nia hatutan, ba kelas 1 total hamutuk 190, kelas 2 hamutuk 212 no kelas 3 hamutuk 346. SMP izame iha parte loraik nee turnu ida deit, kada sala ema nain 20 prense ba sala 12. Maibe iha eskola normal SMP sira uza sala 9 deit neebe kada sala priense estudante 40.
Entretantu Sidadaun Anjelina dos Santos hatete, haree ba situasaun eskola publiku nee triste oituan, tanba kada turma prense estudante 50 to 60 pessoas nee susar ba profesor sira atu kontrola no hanorin ho diak. Neebe ba kondisaun sira nee seidauk bele eleva kualidade ba estudante sira, tanba buta sira hanesan oras hanorin neebe lalais, sala la too no kauntidade estudante neebe barak demais.
(dom)







