DILI, STLTIMORLESTE.com – Konselhu Superior Majistradu Judisiariu (KSMJ) simu keixa anonimo balu, tanba nee KSMJ liu husi plenariu deside nomeia ona inspetor ida, hodi halo averiguasaun ba autor judisiariu balu.
Tuir fontes konfirmadu katak, KSMJ simu keixa anonimo, tanba nee nomeia ona Inspetor nain ida atu halo averiguasaun ba erru disiplinar neebe komete husi Autor Judisiariu balu.
No oras nee daudaun keixa anonimo neebe tama iha hotu ona inspetor, atu halo averiguasaun tuir prazu neebe fo ba iha inspetor loron 60.
Tuir fontes nee, iha autor judisiariu balu tama iha prosesu disiplinar, no nain ida suspende preventiva no lakon salariu.
Tuir Prezidente Asosiasaun Majistradu Judisiariu, Antoninho Gonsalves katak, forma asosiasaun hodi defende Juiz nia direitu obrigasaun no dever kuandu sala dehan Juiz sala, kuandu los dehan loos, tanba nee konfirma ho Juiz nain haat konaba buat sira nee liu husi prosedimentu neebe iha ka lae, molok too ba iha suspensaun.
“Bazeia ba denunsia anonimu ida ema la tau naran lori ba entrega deit la hatene se maka entrega se maka simu ita la hatene, bazeia ba nee sira hodi hola desizaun,” dehan Antoninho ba jornalista sira iha Edifisiu CNE, Segunda (20/07/2026).
Antoninho esplika, KSMJ nee kompostu husi reprezentante Juiz nian, iha reprezentante Governu nian, iha reprezentante Parlamentu nian, no reprezentante Prezidente nian, tanba nee se simu denunsia anonimu primeiru tenke konvoka plenariu urjente ida, hodi haree konaba denunsia nee.
Nia esplika, desizaun neebe sira hola husi KSMJ tenke remeta ba iha Inspetor, ka sira bele deside nomeia Inspetor ka Jurista ida hodi halo averiguasaun, hodi KSMJ deside, tanba nee kazu espesial, husi Konsileiru sira iha Tribunal Rekursu (TR), no tuir kareira Juiz iha TR nee kareira boot ona.
Sublina, entrega ba iha inspetor neebe KSMJ nomeia ona tuir artigu 150 husi Estatutu KSMJ prazu loron 60 hodi halo averiguasaun. Husi averiguasaun nee hodi rona testemunha halo esforsu atu hatene ema neebe hato’o denunsia nee se, se mak simu denunsia nee tau iha neebe, rona mos Juiz sira neebe sai alvu. Sira mos bele rekere ba audensia publika, neebe Prezidente Tribunal Rekursu mak prezide, Juiz neebe sai alvu mos iha direitu atu hili sira nia Advogadu, no audensia nee atu rona sira ida idak labele rona hamutuk, atu sira bele defende sira nia aan liu husi sira nia Advogadu, no sira rasik bele koalia iha plenariu nee, iha mos Juiz Inspetor neebe kaer prosesu nee nia oin.
Afirma, depois rona hotu tiha, inspetor nee sei konklui averiguasaun nee durante loron 60 nia laran tenke konklui ona relatoriu nia averiguasaun. No loron 10 nia laran inspetor tenke entrega ona relatoriu final ba iha KSMJ, no inspetor la ba ona iha KSMJ. Maibe iha relatoriu nee iha proposta tolu neebe inspetor hato’o, bele ba arkivamentu, bele lori prosesu hasoru Juiz neebe sai alvu, ida fali nia bele propoin fo Advertensia katak bolu atensaun.
Nia dehan, bainhira relatoriu nee haruka ona ba iha KSMJ, Juiz neebe sai alvu no Inspetor neebe halo averiguasaun la ba ona. No KSMJ mak sei fahe relatoriu nee ba sira hodi lee, bazeia ba lei sira neebe iha Funsaun Publiku, Estatutu no Lei Organizasaun Judisial sira.
Ezemplu, no ikus mai sira bele to konkluzaun dehan katak, la arkivamentu, to iha konkluzaun ida la advertensia, se sira fo kedan desizaun tenke loke prosesu ba Juiz sira nee. Tanba nee iha artigu 153 husi Estatutu KSMJ fo prazu fulan neen atu rona parte hotu, depois maka foin halo relatoriu final dehan suspende Juiz sira, maibe iha plenariu ona, no desizaun nee notifika ba sira pessoal liu husi ofisial justisa sira, no publika iha Jornal da Republika.
“Hau hanesan Juiz ida hau telefone no husu ba sira, ita boot sira hatene antes nee iha keixa ruma hasoru sira dehan lae, audensia publika mos la iha,” dehan Antoninho.
Afirma, se KSMJ konvoka enkontru Juiza Natercia hanesan reprezentante Juiz sira nian tenke partisipa, maibe labele aproveita nia iha liur hodi hola desizaun sira hanesan nee. No tuir regra KSMJ nian kuandu parte ida la partesipa iha hola desizaun nee, maka sei konsidera desizaun nee nulu.
Iha sorin seluk, Akademiku UNTL, Rafael de Jesus dehan, Autor judisiariu sira tenke hakruk uluk ba lei neebe iha, atu nunee bele lori justisa lao ba oin.
“Autor judisiariu mak sai hanesan parte importante ida hodi kumpri uluk lei, atu lori justisa lao ba oin,” dehan nia.
Afirma tan, hanesan Timor oan servisu tuir lei, tanba sira mak sai mata dalan ba lei atu publiku sira bele halo tuir. Hodi hatudu katak, ema hotu tenke moris iha lei nia okos.
(ter)
