DILI, STLTIMORLESTE.com – Tempu too ona harii Supremu Tribunal Justisa (STJ), tanba sai hanesan parte ida atu kompleta hirarkia Tribunal.
“Hau hanoin tempu ona atu harii STJ, tanba ohin loron ita bele dehan katak, iha ona rekursu neebe iha kapasidade atu halao knaar iha STJ,” dehan Jurista Jose Maria Guterres ba STL iha Kaikoli, Tersa (21/07/2026).
Nia hatutan, ohin loron Tribunal Rekursu (TR) mak sei sai hanesan Tribunal neebe deside desizaun aas liu, tanba nee kuandu iha ona STJ nia mak sei sai hanesan ultima desizaun, hodi deside desizaun ba prosesu sira neebe iha.
Fundamenta, Timor oan barak iha kapasidade, tanba nee tau konfiansa ba iha ekipa rekrutamentu ba iha Juiz sira, atu bele hili Juiz sira neebe priense rekezitus hodi ba tur iha STJ atu bele halao knaar.
Nia sublina, kuandu iha ona STJ hatudu katak, setor justisa komesa lao ba oin ona, tanba bele iha ona STJ hodi tesi lia konaba prosesu sira neebe iha.
Iha sorin seluk, Jurista Sergio Dias Quintas dehan, harii STJ atu kompleta hirarkia.
“Harii STJ atu kompleta hirakria Tribunal nian, kuandu iha ona STJ, espera katak STJ bele estabelese tuir mehi Prezidente Tribunal Rekursu nian, tanba ohin loron ita sei iha deit Tribunal Primera Instansia, Tribunal Rekursu (TR), tanba nee tempu ona atu hari STJ,” dehan Jurista Sergio.
Tuir Sergio, kuandu iha ona STJ mak bele fo justisa ida neebe justu, tanba nia mak sei avalia desizaun Tribunal Primera Instansia no mos desizaun segunda instansia husi TR, no STJ mak hanesan ultima instansia.
Nia sublina, durante nee seidauk iha STJ, no TR mak halao hotu knaar STJ nian, maibe kuandu iha ona STJ bele halao servisu diak liu tan, sai hanesan ultima desizaun ba rekursu hotu.
Aktual Jurista nee afirma, ezijensia mak ema sira neebe atu tur iha STJ tenke kualifikadu, no mai husi avaliasaun neebe rigorozu.
Esklarese, Juiz sira neebe sei ba tur iha STJ tenke ba ho primeira klase, inklui Ministeriu Publiku (MP) no mos Jurista, tanba ba tur iha STJ tenke iha kapasidade atu interpreta materia direitu penal no mos materia direitu sivil, tanba desizaun neebe STJ fo sai haree ba iha materia direitu no mos referensia mai husi matenek nain sira neebe sira nia pensamentu sai hanesan padraun.
Sergio akresenta, espera rekursu neebe sei tur iha STJ tenke matenek hodi elabora sentensa.
Aleinde nee, Akademiku UNTL, Rafael de Jesus dehan, Timor Leste iha ona rekursu umanus balu neebe iha kapasidade diak, tanba nee tempu ona atu harii STJ.
“Hanoin tempu too ona atu harii STJ, ohin loron ita haree katak iha Timor oan balu ho kapasidade neebe diak bele ba tur iha STJ, hodi halao servisu atu lori justisa lao ba oin,” dehan nia.
Nia hatutan, komisaun neebe halo rekrutamentu ba rekursu sira neebe sei ba tur iha STJ tenke rigor, katak se mak priense regra mak bele ba tur iha STJ, atu lori justisa lao ba oin.
Hanesan Akademiku haree katak, kuandu iha ona STJ, no ema hirak neebe halao knaar iha neebe ho kapasidade analiza diak, bele dehan Timor iha mudansa ba setor justisa.
Rekorda katak, Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona deklara katak, edefisiu tuan Tribunal sai ona hanesan fatin provizoriu ba STJ. Tanba nee, oras nee daudaun prosesu lao hela, tempu badak bele estabelese ona STJ.
(ter)
