DILI, STLTIMORLESTE.com – Maski Timor-Leste iha rikusoin mina-rai, maibe povu kiak nafatin ho rejistu 71,7% populasaun moris ho rendimentu menus husi US$ 4,20 de’it loron ida.
Asuntu ne’e hato’o husi Eis Diretor Forum Organizasaun Naun Govermental Timor Leste (FONGTIL), atual Vise Prezidente Partidu Libertasaun Popular (PLP), Daniel Santos do Carmo bainhira koalia ba STL, iha Dili, Kuarta nee (09/09/2026).
Daniel Santos hatete, dadus kona-ba US$ 4,20/ema/loron ne’e importante tebes tanba ne’e maka padraun foun World Bank nian ba nasaun Lower-Middle-Income hanesan Timor-Leste.
Tuir nia, US$ 4,20 ne’e signifika US$ 126 fulan ida no US$1512 tinan ida. Se ema moris ho menus husi ne’e, nia tama iha kategoria vulneravel tuir padraun internasional foun.
“Osan mina iha, projetu boot iha, maibe se 71,7% ne’e loos, signifika maioria povu Timor-Leste moris ho menus husi US$ 4,20 loron ida. Ne’e hatudu rikusoin la too ba povu nia liman,” Daniel Santos hateten.
Nia klarifika 71,7% ne’e laos de’it kiak extremu ho menus husi US$ 2,15 ne’ebe la konsege sosa hahan baziku, ka kiak ho menus husi US$ 3,65, maibe inklui mos ema ne’ebe besik atu monu ba kiak fali ho menus husi US$ 4,20.
Tuir Daniel Santos, numeru ne’e aas iha Timor-Leste tanba ekonomia depende maka’as ba Estadu no empregu privadu no agrikultura seidauk forte hodi kria servisu ne’ebe selu diak.
Aleinde ne’e, presu sasan nesesidade lor-loron hanesan foos no mina sa’e bebeik maibe salariu povu nian la sa’e. Distribuisaun rikusoin husi mina no projetu boot sira mos la too ba munisipiu no suku sira.
Atu hasai povu husi US$ 4,20 ba US$ 6,85 loron ida, nia hatete prioridade ba Edukasaun, Ekonomia, Justisa no Anti-Korupsaun tenke la’o hamutuk. Edukasaun atu joven sira iha skill bele hetan servisu ne’ebe selu liu US$ 4,20. Ekonomia atu kria kampu servisu iha agrikultura, SME no turizmu. Justisa atu asegura programa sosial too ba ema ne’ebe presiza duni. Anti-Korupsaun atu asegura fundu publiku uza duni ba eskola, ospital no estrada iha suku, la’os lakon iha dalan klaran.
Iha parte ketak, Observador Ekonomia, Marcos da Costa hatete dadus 71,7% ne’e sinál alerta seriu ba Governu. Nia dehan osan mina sei iha maibe se la jere ho diak povu sei kiak nafatin.
“Se ita hakarak povu sai husi US$ 4,20, ita tenke investe maka’as iha produsaun lokal no kontrola inflasaun. Ita tenke kria kampu servisu ne’ebe fo rendimentu liu US$ 4,20 loron ida ba agrikultor no joven sira,” nia esplika.
Nia sublinha katak, Governu tenke halo reforma ekonomia hodi hamenus dependensia ba importasaun, no hasa’e produsaun rai laran. Nune’e povu bele hetan rendimentu ne’ebe sufisiente hodi sustenta moris lor-loron.
Entretantu tuir relatóriu Banku Mundial edisaun Abril 2026 rejista katak taxa kiak iha Timor-Leste sa’e 71,7% ho padraun US$ 4,20 no sai aas liu entre nasaun 11 ne’ebe analiza. Relatóriu ne’e hatudu Timor-Leste iha kiak aas liu kompara ho nasaun seluk iha rejiaun no hatudu dezafiu boot ba Governu atu hamenus kiak no habelar distribuisaun rikusoin ba povu tomak.
(car)
