BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Governu liuhusi Ministériu Asuntu Kombatentes no Libertasaun Nasionál (MACLN) inagura monumentu ba martire na’in haat iha Larimuta, Suku Libagua, Postu Administrativu Laga, Munisípiu Baucau.
Monumentu ne’e harii ba martire Manuel da Silva, ho naran de guerra “Um Metru Coreto”, António da Costa Gama, Lamberto da Silva “Mau Sala” no Bou-Resi “Sala Mau”, nu’udar forma ida atu fó onra no omenajen ba sira ne’ebé lakon vida iha prosesu luta ba libertasaun no independénsia Timor-Leste.
Konstrusaun monumentu ne’e hala’o husi família no knua Uroi, ho objetivu atu preserva memória no istória luta martire na’in haat ne’ebé envolve an iha frente armada hasoru invazaun Indonézia to’o lakon sira-nia vida iha ai laran.
Ministru Asuntu Kombatentes no Libertasaun Nasionál, Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”, apresia inisiativa família no knua Uroi ne’ebé konstrui ona monumentu nu’udar forma valorizasaun ba martire sira.
“Em prinsipiu, hanesan membru Governu, agradese ba família sira ne’ebé bele halo rasik monumentu valorizasaun ida ba Timor nia oan sira ne’ebé mate ba independénsia Timor nian,” hateten Oan Soru ba jornalista sira hafoin remata inaugurasaun iha Larimuta Libagua, Sesta (11/09/2026)
Nia mós rekoñese kontribuisaun martire na’in haat, inklui Bou-Resi “Sala Mau”, ne’ebé tuir nia hatene, kontribui masimu iha prosesu luta ba libertasaun nasionál, husi Laga halo guerrilla to’o Alas, Manufahi, no mate iha tinan 1989.
Ministru ne’e hateten katak, maski balu husi martire sira la hetan oportunidade atu aprende lee no hakerek, sira nia kontribuisaun ba luta libertasaun nasionál boot tebes, tanba sira prontu entrega sira-nia moris atu Timor-Leste bele sai nasaun independente.
Nia mós subliña katak, biar família no povu la hetan ruin balu husi martire sira, valorizasaun ba sira-nia luta no memória tenke kontinua rai metin iha konsiénsia no memória jerasaun.
“Balu ita hetan nia ruin, balu ita la hetan. Maibé nu’udar Timor oan no ema veteranu, ruin atu hetan ka la hetan ne’e buat seluk. Valorizasaun tenke rai iha memória. Iha ita nia mentalidade, ita tenke hanoin,” hateten Oan Soru
Iha fatin hanesan, Aleixo Lemos, husi Uma Lisan Uroi, hateten katak konstrusaun monumentu ne’e sai forma ida atu família kontinua fó valorizasaun ba martire na’in haat, ne’ebé dedika sira-nia juventude no prontu mate iha luta ba independénsia Timor-Leste.
Tuir nia esplikasaun, orsamentu ne’ebé uza ba konstrusaun monumentu ne’e hamutuk US$15,550, kompostu husi pensaun martire na’in haat hamutuk US$9,500 no kontribuisaun husi família Uma Lisan Uroi hamutuk US$6,050.
“Ami tenke konstrui monumentu ba martire sira ne’e tanba sira mak dedika aan no prontu mate. Ohin loron Timor hetan liberdade. Maski hau nia apa na’in haat ne’e la hatene hakerek no lee, sira kaer metin prinsipiu 1975 nian: mate ka moris ukun rasik aan. Ohin loron ita ukun aan,” hateten Aleixo
Nia hateten katak, konstrusaun monumentu ne’e importante tebes ba família Uma Lisan Uroi tanba bele sai símbolu ida ba rekoñesimentu no valorizasaun ba martire na’in haat ne’ebé deside entrega sira-nia vida iha frente armada durante luta hasoru invazaun Indonézia.
Aleixo mós hateten katak, martire sira lakon sira-nia vida iha tempu luta, ho sira-nia isin lolon, ran no ruin ne’ebé lakon iha ai-laran, no to’o agora família seidauk hetan.
“Monumentu ne’e ami hanoin atu prezerva sira-nia istória atu labele lakon. Se ami la halo sira-nia monumentu, sira-nia istória bele lakon. Sira mate no ami la hetan sira-nia isin lolon, no ami la hatene soe iha ne’ebé,” Aleixo konta
Nia subliña katak, maski Uma Lisan Uroi seidauk hetan ruin husi martire na’in haat, situasaun ne’e la bele halakon sira-nia istória no kontribuisaun iha luta ba libertasaun nasionál, mak família konstrui monumentu ne’e atu sai hanoin ba jerasaun Uma Lisan Uroi no jerasaun futuru, atu sira bele kontinua hatene no valoriza istória martire sira, tinan ba tinan.
Família no knua Uroi hein katak monumentu ne’e bele sai fatin ida ba komunidade no jerasaun futuru atu aprende, lembra no valoriza sakrifísiu martire sira ne’ebé entrega sira-nia moris ba luta libertasaun nasionál.
Inaugurasaun monumentu ne’e envolve autoridade governu, família martire no komunidade lokal, ho objetivu atu kontinua preserva memória no istória kona-ba sakrifísiu povu Timor-Leste iha prosesu luta ba independénsia.
(tom)







