DILI, STLTIMORLESTE.com – Exportasaun kafe kontinua sai forte iha Timor-Leste, maibé produsaun lokal seidauk to’o volume ne’ebé presiza ba merkadu internasionál.
Ministru Komérsiu no Indústria (MCI), Nino Pereira, hatete setor indústria sai prioridade Governu nian hodi diversifika ekonomia nasional, liuliu liuhusi prosesamentu produtu lokal no dezenvolvimentu setor privadu.
Nia hatete, indústria manufatureira, prosesamentu ai-han, semi-kultura no hortikultura presiza dezenvolve tan atu aumenta produsaun no garante produtu lokal bele kompeti iha merkadu.
“Agora dadaun produtu ne’ebé sai makas ba rai liur mak produtu kafe deit,” dehan Nino Pereira ba Jornalista ihá salaun Piso 3 MCI, Fomentu Mandarin, Segunda (14/09/2026).
Tuir Nino, exportasaun sai asuntu importante tanba balansu komérsiu Timor-Leste hatudu katak nasaun importa barak liu duké prodús, nune’e presiza aumenta produsaun nasional.
“Entaun ita hotu tenke halo esforsu, Governu ho politika ne’ebé iha hakarak promove produsaun, fó oportunidade ba ita hotu atu bele haree ba lei ne’ebé iha atu bele orienta ho lei nee hodi bele sai ba liur,” nia hatete.
Nia hatete, Governu aprova ona lei oromosaun exportasaun iha Parlamentu Nasional, ne’ebé bele fasilita matéria-prima ne’ebé la iha iha rai laran atu importa husi rai liur, prosesu iha Timor-Leste no depois exporta fali.
Nino mos hatete Timor-Leste presiza hametin kooperasaun ho Xina, tanba Xina sai merkadu importante ba kafe no produtu lokal sira seluk.
Nia hatete, durante vizita ba rai liur, nia haree kafe la’ós deit uza atu hemu, maibé bele transforma sai produtu oioin, ne’ebé aumenta valor ekonomiku.
Iha setor privadu, Manajer Dezenvolvimentu Negósiu Timor Global, Afonso de Oliveira, hatete empreza ne’e seidauk hahú exporta kafe iha tinan 2026 tanba produsaun seidauk to’o volume ne’ebé presiza.
“Ami hakarak kumpri nafatin pelu menus 700 tonelada, maibé seidauk to’o. Maioria kompradór kafe iha Timor. Iha tinan ida-ne’e kompetisaun makas entre empreza sira, liuliu Timor Global, CCT no Royal, enkuantu restu ki’ik hotu,” dehan Afonso.
Nia hatete, kompetisaun entre empreza sira mos aumenta tanba folin kafe iha merkadu diak, maibé nia konsidera kompetisaun bele ajuda empreza sira atu hadi’a kualidade no servisu.
Afonso esplika, agora Timor Global sei sosa no akompaña prosesu koleta kafe. Bainhira volume produsaun to’o ona no kafe prontu, empreza sei hahú exporta, maibé kuantidade exata ba tinan 2026 seidauk determina.
Tuir Afonso, tinan kotuk Timor Global exporta kafe tonelada 700 ba Austrália no entre tonelada 50 to’o 100 ba Xina, ne’ebé sai merkadu importante ba empreza.
Nia hatete, empreza tenke haree situasaun folin iha merkadu internasionál antes determina tempu no kuantidade exportasaun, tanba estratejia ne’e bele ajuda empreza hetan folin ne’ebé diak.
Iha nivel produtor, to’os-na’in Ajanu de Jesus hatete kafe iha sira nia to’os seidauk tasak hotu, maibé balun ona tasak no sira hahú koleta.
“Kafe ne’ebé koleta ona hahu habai dadaun hodi halo seleksaun ba kafe. Depois tau hamutuk iha grupu kafe mak foin lori mai iha Assosiasaun Café Timor,” dehan Ajanu.
Nia hatutan, kafe ne’ebé produtor sira lori ba Assosiasaun Café Timor (ACT) hahú fa’an ho folin US$ 4 ka liu, depende ba kuantidade no kualidade kafe ne’ebé liu ona prosesu seleksaun.
Tuir dadus neebe diariu nee asesu husi ajénsia tatoli katak, iha fulan neen dahuluk 2026, kafe sai nafatin produtu exportasaun prinsipál Timor-Leste, ho 15 empreza exporta 2.052,9 tonelada kafe, ho valor US$ 7,75 miliaun.
(dom)







