DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Reforma setór judisiáriu iha Timor-Leste la’ós de’it kona-ba hadi’a estrutura tribunál sira, maibé mós kona-ba hametin kompeténsia profisionál, garante independénsia instituisaun no hadi’a kualidade prestasaun servisu justisa ba povu.
Ministru Justisa, Sérgio da Costa Hornai ba STL iha Palasiu Governu, Segunda (19/10/2026) katak, reforma judisiária presiza planeamentu, vontade polítika no kompromisu kontinuu husi instituisaun kompetente sira, atu sistema justisa bele responde ho efikás ba nesesidade sidadaun sira.
Iha okaziaun nee Ministru Justisa esplika kona-ba progresu, dezafiu no prioridade sira iha prosesu reforma setór justisa, inklui preparasaun ba estabelesimentu Tribunal Supremu da Justisa.
Reforma la’ós de’it estrutura, maibé mós ema
Hahú husi restaurasaun independénsia, Timor-Leste kontinua esforsu atu harii no konsolida instituisaun judisiária, husi tribunál primeira instánsia to’o instánsia ikus. Maibé, dezenvolvimentu sistema ne’e presiza liu fali mudansa estruturál, tanba kualidade rekursu umanu sai elementu importante atu garante administrasaun justisa ne’ebé profisionál no fiável.
Sérgio da Costa Hornai subliña katak formasaun no dezenvolvimentu kapasidade magistradu judisiáriu, prokuradór, defensór públiku, advogadu no profisionál sira seluk iha setór justisa tenke sai prioridade.
Tuir nia, profisionál sira ne’e presiza iha kompeténsia adekuada atu hala’o knaar ho responsabilidade, imparsiálidade no respeitu ba lei.
Investimentu iha rekursu umanu importante atu hadi’a kualidade desizaun judisiária no efisiénsia servisu, hodi permite sidadaun sira asesu ba sistema justisa ne’ebé responde ba sira-nia nesesidade.
Independénsia no kooperasaun institusionál
Iha prosesu reforma, Ministru Justisa mós enfatiza katak instituisaun Estadu ida-idak tenke hala’o knaar tuir kompeténsia ne’ebé Konstituisaun no lei determina.
Poder Ezekutivu iha responsabilidade atu dezenvolve no implementa polítika públika iha setór justisa, maibé reforma tenke respeita prinsípiu separasaun podér no independénsia instituisaun judisiária.
Nia mós destaka importánsia kooperasaun entre instituisaun kompetente sira, inklui iha prosesu rekruitamentu no selesaun profisionál ba nesesidade sistema judisiáriu. Kooperasaun ho parseiru internasionál, inklui Portugal, mós temi nu’udar parte husi esforsu atu apoia prosesu dezenvolvimentu setór ne’e.
Iha parte seluk, Ministru Justisa refere ba knaar Konsellu Superiór sira atu analiza problema no buka solusaun tuir responsabilidade institusionál ida-idak.
Koordenasaun ne’ebé di’ak entre instituisaun sira importante atu evita problema administrativu sai obstákulu ba implementasaun reforma, enkuantu independénsia judisiária tenke nafatin sai prinsípiu fundamentál.
Tribunal Supremu no reforma estruturál
Preparasaun ba estabelesimentu Tribunal Supremu da Justisa sai parte importante ida husi agenda reforma judisiária. Ministru Justisa hateten katak prosesu rekruitamentu no selesaun relevante ba nesesidade setór judisiáriu tama ona iha faze ezame no selesaun.
Maski nune’e, reforma judisiária la bele depende de’it ba estabelesimentu estrutura foun. Sistema ne’e presiza mós rekursu umanu ho kualidade, planeamentu adekuadu no mekanizmu servisu ne’ebé bele responde ba nesesidade tribunál no sidadaun sira.
Ministru Justisa mós refere ba Planu Estratéjiku Setór Justisa 2011–2030 nu’udar orientasaun ba dezenvolvimentu setór ne’e. Implementasaun reforma tenke konsidera mós Programa Kuinquenál Governu Konstitusionál, inklui reforma lei estruturante sira, hanesan Lei Organizasaun Judisiária.
Aleinde ne’e, nia temi nesesidade atu avalia estrutura no mapa judisiáriu, inklui posibilidade atu alarga servisu tribunál sira tuir nesesidade no kapasidade sistema.
Reforma presiza kontinuidade
Ministru Justisa rekoñese katak reforma institusionál bele hasoru obstákulu, limitasaun téknika no desentendimentu. Maibé, nia konsidera katak dezafiu sira ne’e labele impede instituisaun Estadu atu kontinua hala’o knaar no kumpre objetivu reforma nian.
Nia defende katak, programa reforma setór justisa la bele kompleta hotu iha períodu badak ka durante mandatu governu ida de’it. Tanba ne’e, programa ne’ebé seidauk kompleta presiza kontinuidade husi governu ida ba governu tuirmai, tuir prioridade no kapasidade rekursu disponivel.
Nia mós hateten katak, nia hato’o informasaun kona-ba progresu no dezafiu reforma judisiária ba Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão.
Iha ikus, objetivu reforma judisiária mak harii sistema justisa ne’ebé independente, profisionál, efisiente no efikás, atu sidadaun sira bele asesu ba servisu ho kualidade no konfiansa.
(jos)






