LAUTÉM, STLTIMORLESTE.com – Governu Timor-Leste (TL) liuhusi Sekretaria Estadu Arte no Kultura (SEAK) hato’o agradese ba delegasaun husi Nusa Tenggara Timur (NTT) no Provínsia Maluku Barat Daya, Indonézia, ne’ebé partisipa iha Festival Fronteira 2026, iha Suku Com, Postu Administrativu Lautém, Munisípiu Lautém, ne’ebé remata iha Domingu (25/10/2026).
Sekretáriu Estadu Arte no Kultura, Jorge Soares Cristóvão, afirma katak Festival Fronteira 2026 sai plataforma importante atu promove interkámbiu kulturál, hametin diálogu no haforsa kooperasaun entre komunidade sira iha área fronteira marítima Timor-Leste ho Indonézia.
“Husi Governu Konstitusionál da-IX, ami hakarak hato’o agradese ba apoiu tomak husi entidade sira husi NTT, Maluku Barat Daya, no mós ita-nia maluk Timoroan sira ne’ebé kolabora hodi fó susesu ba atividade ne’e,” Jorge dehan iha diskursu enseramentu Festival Fronteira 2026.
Nia esplika katak, desde Timor-Leste restaura nia independénsia, governu kontinua promove aproximasaun kulturál liuhusi interkámbiu, hodi hametin relasaun entre komunidade sira iha nasaun rua.
Nia mós rekoñese katak, maski delegasaun sira husi NTT no Provín sia Maluku Barat Daya mai husi nasaun viziñu, maibé sira iha ligasaun kulturál no istórika ho Timor-Leste.
“Ida-ne’e justifikasaun ida katak ita hakarak hamutuk ho ita-nia maluk sira hotu ne’ebé mai husi nasaun viziñu, tanba ba komunidade balu, mai Timor-Leste besik liu duké ba sira-nia sede administrativu rasik,” Jorge deklara.
CNC: Kultura Sai Ponte ba Unidade
Iha fatin hanesan, Diretór Ezekutivu Sentru Nasionál Chega (CNC), Hugu Maria Fernandes, hateten katak Festival Fronteira, ne’ebé hala’o husi 22 to’o 25 Outubru 2026, aprezenta kultura nu’udar elementu sentrál atu haforsa identidade no memória kolektiva.
Nia esplika katak istória no memória husi moris loroloron forma identidade komunidade ida, ne’ebé kontinua moris liuhusi kultura, lisan, dansa, muzika no hatais tradisionál.
“Festival ida-ne’e fó rekoñesimentu ba ita-nia kultura, ne’ebé iha valor boot tebes. Durante kalan tolu, ita haree artista sira aprezenta bidu, tebe no hatais tradisionál nu’udar legadu husi ita-nia memória kulturál,” Hugu dehan.
Nia hatutan katak, além de aprezentasaun kulturál, festival ne’e mós organiza diálogu no semináriu atu diskute responsabilidade hamutuk iha kuidadu no valorizasaun ba rai, tasi, bee no ai-laran, ne’ebé sai parte importante husi patrimóniu naturál no kulturál.
Hugu subliña katak koñesimentu kona-ba patrimóniu ne’e tenke transmite ba jerasaun foun, atu sira komprende no valoriza buat sira ne’ebé bei-ala husik hela.
Nia mós hato’o apresiasaun ba komunidade Com tanba hospitalidade no simu delegasaun sira husi fatin oioin durante festival.
“Durante ne’e, ha’u rasik sente hospitalidade boot husi komunidade. Imi loke imi-nia uma no korasaun atu simu delegasaun sira. Imi fó imi-nia espírito tomak atu festival ida-ne’e bele la’o ho susesu,” Hugu dehan.
Nia enfatiza katak, maski mundu kontinua muda lalais no ema sira hela iha fatin diferente, kultura no lisan kontinua sai ponte ne’ebé liga komunidade sira liuhusi identidade, istória no relasaun sosial.
“Maski ita bele fahe malu tanba diferensa ka hela iha fatin dook malu, ita-nia lisan no kultura sei kontinua sai ponte ida ne’ebé liga ita hamutuk. Tanba ne’e, ita tenke kontinua valoriza kultura, respeita lisan no transmite patrimóniu ba jerasaun tuirmai,” nia apela.
Hugu mós konsidera prezensa Primeiru-Ministru no Prezidente da Repúblika iha festival ne’e nu’udar marka istórika ida ne’ebé hatudu importánsia husi atividade kulturál ne’e.
Lautém: Rekonsiliasaun Sai Responsabilidade Koletiva
Entretantu, Prezidente Autoridade Munisípiu Lautém, Melio de Jesus, hato’o agradese ba Governu Timor-Leste tanba fó konfiansa ba Munisípiu Lautém atu sai anfitriaun ba Festival Fronteira 2026 iha Suku Com.
Nia mós hato’o apresiasaun ba Governu Indonézia, liuliu autoridade sira husi Provín sia Nusa Tenggara Timur no Kabupaten Maluku Barat Daya, tanba simu konvite husi komisaun organizadora atu partisipa iha festival ne’e.
Melio esplika katak festival ne’e ho tema “Interkámbiu Kulturál Hametin Rekonsiliasaun” no subtema “Ha’u-nia Rai, Ha’u-nia Tasi no Ha’u-nia Kultura” iha signifikadu boot ba komunidade sira iha Munisípiu Lautém, ne’ebé iha ligasaun istórika, kulturál no família ho illa sira iha Provín sia Maluku Barat Daya.
Nia temi katak akontesimentu istóriku iha tinan 1999 fó impaktu boot ba povu Timor-Leste, inklui separasaun família no komunidade sira. Tanba ne’e, esforsu atu hametin rekonsiliasaun, simu malu no harii dame tenke kontinua sai responsabilidade koletiva.
“Istória pasadu, liuliu akontesimentu sira iha tinan 1999, fó impaktu boot ba Timoroan sira, inklui separasaun família no komunidade. Tanba ne’e, esforsu atu hametin rekonsiliasaun, simu malu no harii dame tenke kontinua sai responsabilidade koletiva ita hotu nian,” Melio dehan.
Nia konsidera interkámbiu kulturál hanesan Festival Fronteira nu’udar oportunidade ba jerasaun foun atu aprende husi istória, rona perspetiva oioin no dezenvolve hanoin kritiku. Diferensa, tuir nia, la’ós razaun atu haketak malu, maibé oportunidade atu aprende, respeita no komprende malu.
“Festival ida-ne’e la’ós de’it eventu atu aprezenta dansa, muzika, arte no produtu lokál, maibé mós plataforma atu promove diálogu no troka esperiénsia hodi hametin amizade no solidariedade entre komunidade sira iha nasaun rua,” nia afirma.
Festival Fronteira 2026 hala’o liuhusi servisu hamutuk entre Sekretaria Estadu Arte no Kultura (SEA), Ministériu Administrasaun Estatal (MAE), Sentru Nasionál Chega (CNC), Autoridade Munisípiu Lautém no Autoridade Postu Administrativu Lautém.
Delegasaun na’in 100 resin husi NTT no Provín sia Maluku Barat Daya partisipa iha festival ne’e no hela iha Suku Com durante loron haat, husi 22 to’o 25 Outubru 2026..
(tom)






