DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão afirma katak, violénsia doméstika no violénsia bazeia ba jéneru kontinua ameasa seguransa no dignidade feto no labarik-feto sira iha Timor-Leste.
Xanana hato’o deklarasaun ne’e iha ninia diskursu durante eventu iha CCD Kaikoli, Sesta-feira (06/11/2026), no apela ba sosiedade atu hamutuk prevene violénsia hasoru feto no labarik-feto.
“Violénsia doméstika no violénsia bazeia ba jéneru kontinua ameasa ba seguransa no dignidade feto no labarik-feto sira,” dehan Primeiru-Ministru Xanana Gusmão.
Nia afirma katak, luta ba independénsia mak luta atu ukun-rasik-an, enkuantu luta ba igualdade mak atu garante sidadaun hotu-hotu hetan oportunidade no dignidade hanesan.
Xanana esplika katak, IX Governu Konstitusionál konsidera igualdade jéneru no inkluzaun sosiál nu’udar responsabilidade Governu tomak nian no parte importante husi konstrusaun Estadu no dezenvolvimentu sustentável.
Governu kontinua promove independénsia ekonómika feto, lideransa no partisipasaun iha tomada-desizaun, asesu ba edukasaun, formasaun profisionál, oportunidade negósiu no protesaun ba sobrevivente violénsia.
Iha Orsamentu Jerál Estadu 2026, liuhusi sistema Gender Budget Marker, alokasaun públika ne’ebé klasifika ba objetivu igualdade jéneru no inkluzaun sosiál atinje besik US$481,1 millaun.
Xanana hatete katak, igualdade jéneru tenke sai responsabilidade setór hotu-hotu nian, inklui saúde, edukasaun, agrikultura, protesaun sosiál no infraestrutura.
Nia mós afirma katak, Governu kontinua implementa Planu Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru (PAN-VBJ), hodi hametin Rede Referál no servisu ba sobrevivente sira.
Servisu hirak-ne’e inklui asisténsia legál, apoiu psikososial, atendimentu saúde no uma-mahon. Iha área Feto, Pás no Seguransa, Governu hahú implementa Planu Asaun Nasionál daruak ba Rezolusaun 1325, ba períodu 2024–2028, atu promove partisipasaun no lideransa feto iha prevensaun konflitu, prosesu dame no seguransa.
Iha empoderamentu ekonómiku, Rede Nasionál ba Feto Tais (RSN) dezenvolve husi rede informál ba asosiasaun rejistada legalmente, ho membru liu 1.600 husi munisípiu 14 hotu.
Liuhusi parseria entre Governu, UN Women, Timor Aid no Fundasaun Alola, plataforma merkadu ba feto tein tais konsege rejista vendas akumuladas besik US$147.000 entre 2023 no 2025.
Xanana konsidera katak, inisiativa ne’e hatudu patrimóniu kulturál bele sai fonte rendimentu, empregu no independénsia ekonómika ba feto sira.
“Polítika no orsamentu sei la iha valór se la transforma ba rezultadu ne’ebé povu sente iha sira-nia moris,” dehan Xanana.
Nia subliña importánsia koordenasaun entre instituisaun Estadu, Parlamentu, tribunál, parseiru dezenvolvimentu, Nasoins Unidas, sosiedade sivíl, organizasaun feto no setór privadu.
Nia mós enfatiza katak, la iha tradisaun, kultura ka autoridade família nian ne’ebé bele justifika violénsia hasoru feto.
Xanana husu ba mane sira atu sai parseiru ativu iha mudansa, hahú husi família, eskola, Igreja no komunidade, hodi harii sosiedade bazeia ba respeitu mútuu, igualdade no responsabilidade hamutuk.
“Tinan 50 ne’e hanorin ita katak liberdade no igualdade la mai ho fasilidade. Nia presiza korajen, unidade, solidariedade no kompromisu ne’ebé kontinua husi jerasaun ida ba jerasaun seluk,” dehan nia.
Iha diskursu ne’e, Xanana mós hato’o mensajen prinsipál tolu. Dahuluk, respeita no valoriza kontribuisaun feto sira iha istória luta libertasaun nasionál, tanba independénsia mak rezultadu husi sakrifísiu povu tomak, feto no mane.
Daruak, transforma kompromisu igualdade jéneru no inkluzaun ba asaun konkretu liuhusi lei, polítika, orsamentu, edukasaun, oportunidade ekonómika no servisu públiku asesível ba ema hotu.
Datoluk, prepara no fó oportunidade ba jerasaun foun, liuliu joven feto sira, atu sai líder, inovadora no protagonista ba futuru Timor-Leste nian.
“Ikus mai, ha’u hakarak husu ba ita hotu atu kontinua servisu hamutuk, feto no mane, atu garante katak iha tinan 50 tuirmai, Timor-Leste sai nasaun ne’ebé igualdade, justisa no inkluzaun la’ós de’it kompromisu iha dokumentu, maibé realidade iha moris sidadaun hotu-hotu nian,” hakotu Primeiru-Ministru.
(eme)






