Feto Sai Lutadór iha Luta ba Ukun-Rasik-An

Sekretaria Estadu ba Igualdade (SEI), Elvina Sousa Carvalho. (Foto: Media GPM)

DÍLI, STLTIMORLESTE.com – Feto Timoroan la’ós de’it sai vítima ka testemuña durante okupasaun, maibé partisipa diretamente iha luta armada, rezisténsia klandestina no diplomásia ba ukun-rasik-an.

Sekretária Estadu ba Igualdade, Elvina Sousa Carvalho hato’o deklarasaun ne’e iha ninia diskursu iha CCD Kaikoli, Sesta-feira (06/11/2026), hodi subliña kontribuisaun feto sira iha luta libertasaun nasionál.

Nia afirma katak, istória ukun-rasik-an Timor-Leste nian la kompletu bainhira la temi kontribuisaun feto sira ne’ebé arriska sira-nia moris atu defende liberdade.

“Iha tempu okupasaun, feto Timoroan la’ós de’it vítima ka testemuña, maibé sira mak lutadór ne’ebé hamriik iha oin rezisténsia hasoru inimigu,” dehan Elvina Sousa Carvalho.

Nia esplika katak, feto sira hala’o knaar importante hanesan estafeta, enfermeira, profesór, apoiu lojístiku ba rezisténsia iha foho, membru Frente Klandestina no reprezentante iha Frente Diplomátika.

Nia mós hato’o respeitu no gratidaun ba feto veteranu, mártir no feto hotu ne’ebé sakrifika sira-nia moris ba ukun-rasik-an, inklui Maria Tapó, Rosa Muki Bonaparte no Maria Gorreti.

Depois restaurasaun independénsia, feto Timoroan kontinua kontribui iha área polítika, edukasaun, saúde, seguransa, diplomásia no ekonomia.

Iha Parlamentu Nasionál, feto okupa 37% husi kadeira, ho deputada feto na’in 24 husi total deputadu na’in 65. Iha 2023, Maria Fernanda Lay sai feto dahuluk ne’ebé eleitu ba Prezidente Parlamentu Nasionál.

Iha nivel lokál, iha 2016, feto na’in 11 de’it mak sai xefe suku husi total xefe suku na’in 442. Dadus ne’ebé aprezenta hatudu katak agora feto na’in 18 ka 4% mak okupa pozisaun xefe suku.

Iha Governu, feto na’in 9 ka 19% hala’o knaar hanesan ministra, vise-ministra no sekretária estadu.

Iha edukasaun, feto reprezenta 41% husi profesór ensinu primáriu iha 2019, 37,1% iha ensinu sekundáriu iha 2020 no 26,8% iha ensinu superiór iha 2023, tuir dadus UNESCO no Banku Mundiál.

Iha setór saúde, dadus Sensu Populasaun no Uma-Kain 2015 hatudu katak feto reprezenta 32% husi total médiku iha Timor-Leste.

Iha área enjiñaria, feto reprezenta menus husi 30% husi traballadór iha setór ne’e, tuir informasaun hosi Governu Austrália no Engineers Without Borders Australia.

Iha setór seguransa no defeza, dadus 2023 hatudu katak feto reprezenta 15% husi membru PNTL, enkuantu iha F-FDTL, feto reprezenta 12,83% iha 2024.

Iha diplomásia, feto reprezenta 38% husi diplomata karreira iha Ministériu Negósius Estranjeirus no 27,3% husi embaixadór Timor-Leste iha 2024.

Reprezentasaun feto iha pozisaun diretora-jerál no diretora-jerál adjunta atinje 42,7%, tuir dadus ne’ebé aprezenta.

Iha Bombeirus no Protesaun Sivíl, feto na’in 6 husi total formandu na’in 39, ka 15,4%, hetan graduasaun nu’udar Master Trainer ba Sistema Komandu Insidente (ICS) iha Juñu 2024.

Iha ekonomia, estimativa Organizasaun Internasionál ba Traballu (ILO) ba 2025 hatudu katak 61,7% husi feto ho idade tinan 15 ba leten partisipa iha forsa traballu.

Maibé, dadus 2023 hatudu katak 63,5% husi feto empregada servisu iha empregu vulnerável, enkuantu 20% de’it mak iha servisu salariadu.

Elvina subliña katak, presiza kontinua promove oportunidade ekonomika, asesu ba finansas, formasaun profisionál, empreendedorizmu no lideransa feto iha setór públiku no privadu.

Iha parte seluk, Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, afirma katak independénsia Timor-Leste la’ós rezultadu husi luta mane sira de’it, maibé mós husi sakrifísiu, ran no sofrimentu feto Timoroan sira.

“Iha tempu okupasaun, feto Timoroan la hela de’it iha uma, maibé partisipa iha luta armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika, sai mensajera, fó apoiu lojístiku no proteje família,” dehan Maria Fernanda Lay.

Nia hatete katak, durante okupasaun, feto barak sofre tortura, violénsia no umiliasaun. Balun lakon sira-nia moris, família no kontinua lori trauma to’o ohin loron.

Maski hasoru sofrimentu boot, feto sira la lakon esperansa atu haree Timor-Leste sai nasaun livre no independente.
Tanba ne’e, Maria Fernanda Lay hato’o omenajen ba heroína, mártir no feto hotu ne’ebé sakrifika sira-nia moris ba liberdade no ukun-rasik-an Timor-Leste.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *