Greater Sunrise & Dezafiu Fundu Petrolíferu

greater sunrise Timor Leste. (Foto: Espesial)

DILI, STLTIMORLESTE.com — Greater Sunrise no sustentabilidade Fundu Petrolíferu sai dezafiu ba futuru ekonomia Timor-Leste, enkuantu Governu define meta atu operasionaliza projetu ne’e iha 2034.

Observadór Ekonomia, Manuel Soares, konsidera meta operasionalizasaun Greater Sunrise iha 2034 hanesan kompromisu polítiku importante, tanba Timor-Leste presiza prepara fonte reseita foun depois kampu Bayu-Undan para produsaun.

“Deklarasaun Primeiru-Ministru nian kona-ba 2034 ne’e mensajen polítika ne’ebé forte. Nia hatudu katak Governu la hakarak hein tan, tanba ita presiza avansa ho dezenvolvimentu projetu ne’e,” Manuel Soares hatete ba STL, iha Akait, Dili, Kinta (19/11/2026).

Nia esplika katak, situasaun setór petróleu agora enfrenta limitasaun, tanba Bayu-Undan para ona produsaun iha Juñu 2025, no seidauk iha kampu petrolíferu seluk ne’ebé ativu.

“Entre agora to’o 2034, ita iha lakuna boot. Ita gasta husi Fundu, maibé laiha osan foun tama. Se Greater Sunrise la operasionaliza iha 2034, lakuna ne’e sei boot liu tan,” nia dehan.

Manuel Soares mós subliña katak diferensa entre meta operasionalizasaun Greater Sunrise, no projesaun kona-ba sustentabilidade Fundu Petrolíferu mak sai asuntu ne’ebé presiza atensaun.

“Ita tenke haree didi’ak Greater Sunrise operasionaliza iha 2034, tanba Timor-Leste presiza garante fonte reseita ba futuru. Ne’e signifika katak projetu ne’e tenke avansa tuir planeamentu, la bele atraza tan,” nia hatutan.

Nia konsidera katak, Governu tenke uza tempu ne’ebé iha atu diversifika ekonomia, hodi hasa’e reseita doméstika no dezenvolve setór produtivu sira.

“Governu tenke uza tempu husi agora to’o 2034 atu diversifika ekonomia, dezenvolve agrikultura, turizmu no setór privadu. Greater Sunrise mak solusaun, maibé la’ós solusaun úniku,” Jose Soares dehan.

Iha sorin seluk, Akademista Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Antonio da Costa, konsidera katak meta 2034 presiza akompaña ho evidénsia sientífika, téknika no finanseira atu hatudu katak projetu ne’e bele realiza tuir tempu ne’ebé temi.

“Husi perspetiva akadémika, deklarasaun Primeiru-Ministru nian kona-ba 2034 hatudu kompromisu polítiku ne’ebé klaru. Maibé kompromisu polítiku de’it la to’o. Ita presiza prova katak 2034 ne’e realístiku,” Antonio da Costa hatete.

Nia mós defende katak, universidade sira tenke envolve iha prosesu peskiza no análize kona-ba projetu ne’e, inklui risku tékniku, ekonomia, direitu tasi no ambiente.

“Ita presiza peskiza, dadus no ema matenek Timor nian atu analiza projetu ne’e. Se ita husik de’it ba polítiku no kompañia estranjeiru, ita sei la hatene didi’ak risku ne’ebé ita hasoru,” nia dehan.

Antonio da Costa hatutan katak, sustentabilidade Fundu Petrolíferu mós presiza sai parte importante husi diskusaun kona-ba futuru ekonomia nasionál, tanba desizaun ohin loron sei iha impaktu ba jerasaun foun.

“Futuru ekonomia la’ós de’it responsabilidade Governu agora nian, maibé mós jerasaun foun nian. Tanba ne’e, ami husu Governu atu loke diskusaun no dadus ba públiku,” nia hatete.

Nia mós enfatiza katak, benefísiu husi Greater Sunrise tenke to’o ba povu iha munisípiu hotu, liuhusi kriasaun empregu no dezenvolvimentu edukasaun, saúde no infraestrutura.

Antes ne’e, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão afirma iha Parlamentu Nasionál, durante debate Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, iha 10 Novembru 2026, katak projetu Greater Sunrise sei operasionaliza iha 2034.

Xanana esplika katak, bazeia ba estudu tékniku ne’ebé Timor GAP halo ona, projetu ne’e bele realiza, maski prosesu implementasaun sei difísil no kompleksu.

“Haree ba estudu tékniku sira ne’ebé Timor GAP halo ona, projetu ne’e bele realiza, maibé prosesu implementasaun sei sai difísil no kompleksu. Sei presiza tempu atu halo estudu kle’an, analiza opsaun téknika no buka solusaun apropriada,” Xanana Gusmão hatete.

Nia mós hatutan katak, Timor-Leste presiza prepara an husi agora atu transforma rekursu naturál sai fonte rendimentu sustentável ba futuru, no garante katak Greater Sunrise fó kontribuisaun ba ekonomia nasionál, empregu no oportunidade negósiu.

Aleinde ne’e, Governu sosa ona partisipasaun Woodside nian ho porsentu 33,44, ho valor US$200 millaun, atu Timor GAP bele sai na’in ba projetu ne’e no dada kadoras ba kosta súl Timor-Leste.

Iha dezenvolvimentu seluk kona-ba preparasaun infraestrutura, Governu Timor-Leste hahú ona levantamentu tékniku marítimu atu apoia planeamentu pipeline gás hosi Greater Sunrise no Bayu-Undan ba Natarbora.

Governu Timor-Leste, liuhosi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM), ofisialmente lansa servisu Levantamentu Detalladu Marítimu (DMS) iha Portu Tibar, Kuarta-feira (11/11/2026).

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão marka lansamentu ne’e liuhosi demonstrasaun hatama veíkulu subakuátiku autónomu (AUV) ba tasi, hosi ró Fugro nian.

Servisu DMS ne’e sai etapa importante atu halibur dadus tékniku kona-ba kondisaun tasi okos, estrutura jeolójika no ambiente marítimu. Dadus hirak-ne’e sei uza atu determina rota pipeline, avalia risku no planeia infraestrutura transportasaun gás naturál ba Natarbora.

Iha serimónia lansamentu ne’e, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão afirma katak Bayu-Undan sei iha rekursu, maski produsaun petróleu remata ona, tanba kontratu esplorasaun mak remata ona.

“Problema la’ós mina maran, maibé kontratu sira atu esplora ne’e mak remata ona. Rekursu iha tasi okos sei iha nafatin,” Xanana Gusmão hateten.

Nia esplika katak, Governu sei estuda opsaun atu lori gás hosi Bayu-Undan ba Natarbora, aleinde pipeline hosi Greater Sunrise.

Xanana subliña katak, dezenvolvimentu projetu hirak-ne’e presiza vizaun no planeamentu ne’ebé di’ak, tanba sei presiza tempu atu halo estudu kle’an no buka solusaun téknika apropriada.

(car)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *