DILI, STLTIMORLESTE.com — Negosiante timoroan sira komesa lakon espasu iha negósiu rasik, tanba dominasaun empreza estranjeira ne’ebé oferese sasán ho folin kompetitivu iha merkadu nasionál.
Investimentu estranjeiru iha Timor-Leste kontinua tama iha área komérsiu no infraestrutura, maibé prezensa empreza estranjeira iha merkadu doméstiku hamosu kestaun kona-ba oportunidade ba negósiu lokál.
Iha setór komérsiu, empreza estranjeira sira komesa okupa espasu importante iha atividade komérsiu, inklui fa’an sasán no fornese nesesidade loroloron ba komunidade.
Situasaun ne’e hamosu debate kona-ba kapasidade empreendedór timoroan sira atu kompete, liuliu negósiu ki’ik no médiu ne’ebé seidauk iha kapital no rekursu sufisiente.
Aleinde komérsiu, partisipasaun empreza estranjeira iha projetu infraestrutura mós foti kestaun, kona-ba distribuisaun benefísiu investimentu no oportunidade ba empreza nasionál.
Preokupasaun ne’e liga mós ho oinsá osan hosi atividade ekonómika sirkula iha rai-laran, inklui oportunidade servisu no retornu ba ekonomia nasionál.
Observadór Ekonómia, João de Araujo Martins, konsidera katak dominasaun empreza Xina nian bele aumenta dependénsia ba kapitál estranjeiru no hamenus oportunidade ba empreendedór lokál, se Governu la estabelese regulamentu adekuadu.
“Ita labele husik merkadu livre la’o sein kontrolu. Se empreza estranjeira domina hosi projetu boot to’o kios ki’ik, timoroan sira bele sai ema ne’ebé la iha oportunidade atu partisipa iha atividade negósiu iha sira-nia rai rasik,” dehan João ba STL, iha Mandarin, Dili, Kinta (19/11/2026).
Nia husu Governu atu kria lei ne’ebé proteje negosiante lokál, antes kompetisaun ho empreza estranjeira sai ameasa ba sira-nia sobrevivénsia.
João mós hato’o preokupasaun kona-ba destinasaun lukru hosi empreza estranjeira sira, inklui osan ne’ebé sira rai iha sistema bankáriu Timor-Leste.
Nia konsidera katak, bainhira empreza estranjeira sira depende ba materiál hosi rai orijen no transfere lukru ba rai-li’ur, benefísiu finanseiru ne’ebé tenke kontribui ba atividade ekonómika iha Timor-Leste bele menus.
Maski empreza Xina sira dala barak oferese folin kompetitivu iha tenderizasaun projetu estrada no edifísiu, nia alerta katak Governu labele foka de’it ba folin baratu.
Durabilidade obra no kualidade konstrusaun mós presiza sai kritériu importante, atu evita Estadu gasta osan tan ba manutensaun beibeik.
Hodi responde ba situasaun ne’e, João propoin medida tolu: obriga empreza estranjeira halo parseria ho empreza lokál, hametin auditoria kualidade infraestrutura no fasilita kréditu ho funan ki’ik ba negosiante nasionál.
Iha parte seluk, akadémiku Universidade da Paz (UNPAZ), Daniel Sarmento, mós konsidera polítika investimentu estranjeiru presiza revizaun, atu proteje soberania ekonómika nasionál.
“Ita presiza investimentu estranjeiru atu lori kapitál no teknolojia mai, maibé la’ós atu hasai espasu negosiante ki’ik sira. Governu tenke define setór ne’ebé loke ba estranjeiru no ne’ebé rezerva ba timoroan,” dehan Daniel.
Daniel hatutan katak, falta medida atu kapasita no proteje setór privadu lokál, bele aumenta dependénsia ba importasaun no kontrolu estranjeiru iha merkadu doméstiku.
Nia alerta katak, se situasaun ne’e kontinua, Timor-Leste sei hasoru difikuldade boot, atu hametin negósiu nasionál iha futuru.
Entretantu, negosiante timoroan, Armando da Silva, lamenta katak loja lokál sira hasoru difikuldade atu kompete ho folin sasán ne’ebé loja estranjeira sira oferese iha merkadu.
“Ami-nia loja ki’ik sira agora mamuk de’it, tanba kompradór sira ba loja Xina nian ne’ebé fa’an sasán ho folin baratu. Ami sosa sasán ho folin karun, entaun susar atu hatún folin hanesan sira,” dehan Armando.
Nia hatutan katak, se situasaun ne’e kontinua sein intervensaun ka regulamentu hosi Governu, negosiante timoroan barak bele obriga taka sira-nia negósiu no lakon fonte rendimentu ba família.
(car)






