Muda Mentalidade Kura Deit iha Uma no Lori ba Matan Dook

ilustrasi (Foto: Health.com)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Presiza muda mentalidade neebe sei hela iha populasaun no sosiedade sira, bainhira senti moras oituan laos ba konsulta uluk iha hospital no mediku sira, maibe fiar liu ho sira nian pensamentu ida neebe dehan, moras kura deit iha uma ho aimoruk tradisional, lori ba haree iha matan dook (dukun) no lori ba uma lisan, nunee hein too moras todan mak foin lori ba hospital.

Tuir Sidadaun Evon Rozaria katak, bainhira moras iha uma deit sei la hatene tuir sintoma husi moras nee rasik. Nunee hakarak lakohi tenke ba duni iha hospital para mediku sira bele haree, koko, leno no hasai raan ho ekipamentus saude nian neebe iha. Labele budu deit iha uma, no garante liu ba aimoruk tradisional sira. Lori uluk ba hospital haree tiha lai, karik mediku sira orienta bele akompanha mos ho aimoruk tradisional balun foin bele uza. Labele 100% kura ho aimoruk tradisional deit, maibe tenke ba halo mos tratamentu mediku nian. Nunee mos hili dalan ba matan dok hodi haree, balun los no balun lalos, maibe nee lalais deit la kleur moras fali, tanba nee hanesan sik aisasik deit. Entaun buat neebe diak liu mak lori ba hospital, labele hein too moras nee todan ka makaas foin ba, nee hospital sira labele halo tan buat ruma ona, tanba moras nee kleur ona.

“Iha hau nia familia, pensamentu ida hanesan nee sei hela iha hau nia Tiu no Avo balun nia hanoin. Bainhira moras sira lakohi ba konsulta, sira fiar liu uza aimoruk tradisional sira, mais iha realidade moras nee la lakon. Entaun alternativa neebe iha mak ami lori sira ba konsulta simu aimoruk mai hemu, depois ba kontrola fila fali too moras nee lakon husi sira nia isin lolon. Nunee mos bainhira moras sira dehan lori deit ba uma lisan para simu matak malirin, maibe ida nee tuir sira nia pensamentu neebe husik hela husi ita nia beiala sira. Iha situasaun nee ami lori uluk ba hospital simu tiha aimoruk mak foin tuir sira nia hakarak ba uma lisan, maibe depois fila husi uma lisan ami nafatin lori sira ba hospital hodi halo konsulta, hemu aimoruk too moras nee diak deit,” dehan nia ba STL iha Komoro, Tersa (30/06/2026).

Tuir nia, importante duni atu muda no halakon tiha pensamentu ida nee husi sosiedade sira nia ulun. Agora ema moris ho era ida hospital no mediku bara-barak, laos hanesan tempu uluk Avo sira nian hospital ho mediku nee sura deit ho liman fuan, tanba nee mak tenke buka alternativa ba matak dok, hemu aimoruk tradisional no seluk tan. Tempu ida agora nee ba uluk tiha hospital, konsulta ho mediku. Se karik mediku fo dalan akompanha ho aimoruk tradisional balun, nee mak foin bele uza.

Nia hatutan, ba maluk sira neebe mak iha familia balun sei nafatin hela ho pensaentu ida nee, hanesan oan no beioan jerasaun foun presiza esplika no fo hanoin ba sira para bele muda sira nia hanoin. Atu nunee bainhira sira sente moras, bele muda sira nia mentalidade nee hodi hakat ba halo tratamentu iha hospital. Se kuandu husik deit, sira sei nafatin abitua ho mentalidade ida hanesan nee ba fali jerasaun tuir mai.

Nunee mos Padre Lusio Norberto de Deus hatete, populasaun no sosiedade sira presiza halakon pensamentu ida bainhira moras lalika lori ba hospital, maibe lori deit bá kura ho aimoruk tradisional, lori ba matan dok haree no lori deit ba uma lisan.

“Ita nia realidade ida mak nee, tanba nee mak ita nia mediku sira hasoru. Tama ona iha ultimo dia, baibain iha mediku sira nia lian nee dehan estadium ketiga ka empat, mai ona iha nee komesa husu ba malu ona, ai moras ida hanesan nee diak liu ba kura deit iha uma ho aimoruk Timor, balun mai hatete tan dehan ahh los ona. Tanba sa ita sei lao hela mentalidade, ita nia populasaun no sosiedade sei hela iha mentalidade ida nee. Moras oituan dehan kura iha uma deit, todan oituan ba uma lisan, todan oituan ona ba buka lai matan dok, todan tan oituan-oituan ba tan ida nee, no bainhira sira mosu ba iha hospital no mediku sira nee ida ikus nian ona,” dehan nia.

Nia hatete, ida nee ema hotu presiza servisu makaas hodi muda mentalidade ida nee, ida nee presiza iha espiritu ida no pasiensia maibe labele haluha carinho.

Nia konta hikas, bainhira sei hanesan frater kuandu moras, gosta atu toba hela deit iha hospital, maske doutor haruka fila maibe hakarak iha hela deit hospital. Tanba bainhira moras teke hakbesik aan uluk ba iha hospital para bele hatene tuir moras saida mak kona, laos hanoin deit iha uma ho mentalidade ida hanesan nee.

Nunee mos Padre Nelson Fatima Goncalves, liu husi omilia hatete, bainhira moras no susar oituan labele mai ho pensamentu ida dehan nee buat sira nee tanba lisan mak halo lalos, nee mak sai hanesan nee. Maibe buat importante neebe presiza atu ema hanoin liu mak lisaun ba nia moris neebe nia halo iha pasadu hodi hadia ba futuru. Laos buat hotu tanba lisan, maibe mos sai lisaun ida hodi halo reflesaun baa an rasik no hadia fali hahalok neebe diak iha futuru.

(dom)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *