DILI, STLTIMORLESTE.com – Taxa kiak iha Timor-Leste rejista sae to’o 71,7% no sai aas liu entre nasaun 11, iha tempu ne’ebe governu gasta osan arbiru no la fo prioridade ba povu kiik nia moris diak.
Dadus ne’e husi Banku Mundial edisaun Abril 2026, ne’ebe hatudu Timor-Leste nia kondisaun ekonomia sai at liu tan kompara ho nasaun seluk iha rejiaun Pasifiku no Azia.
Maske nasaun iha riku soin mina-rai no fundu petroliferu ne’ebe boot, maibe jestaun osan la konsege hasai povu husi linha kiak, tanba barak liu gasta ba konsumu laos ba investimentu produtivu.
Realidade iha baze hatudu folin nesesidade baziku sae makaas, rendimentu familia tun, no joven barak laiha kampu servisu, nune’e kontribui ba numeru kiak ne’ebe sae makaas ne’e.
Kona ba asuntu ne’e, Observador Ekonomia, Delfin Magno, kritika makaas politika gastu governu nian.
“71,7% povu kiak ne’e numeru ne’ebe triste tebes. Maibe ironiku, governu gasta osan arbiru ba kareta foun, viajen ba liur, no festa oin-oin. Osan mina nian ne’ebe devia uza atu hadia povu nia moris, maibe gasta deit ba buat la nesesariu,” Delfin hatete ba STL, Segunda (07/09/2026).
Nia hatutan, kuandu governu gasta osan la ho kontrolu, povu kiik mak terus.
“Governu gasta arbiru, povu mak terus. Folin nesesidade baziku sae bebeik, laiha kampu servisu, produsaun lokal la iha. Tanba ne’e mak povu monu ba kiak. Se kontinua hanesan ne’e, ita sei hasoru krize boot,” nia sublinha.
Tuir nia, osan ne’ebe iha tenke uza ho matenek.”La presiza gasta osan barak ba buat luxu. Diak liu uza osan hodi investe ba agrikultura, peska no industria kiik sira atu kria servisu ba povu,” nia hatete.
Delfin dehan, Governu presiza halo reforma ba jestaun orsamentu. “Presiza transparensia no responsabilidade. Labele gasta arbiru ba projeitu la nesesariu. Tenke hare oinsa atu osan ne’e bele to’o duni ba povu nia liman,” nia dehan.
Iha parte ketak, Akademista UNDIL, Mariano Vieira, hatete dadus 71,7% ne’e sai alerta seriu ba governu.
“Dadus ne’e hatudu ita nia estratejia dezenvolvimentu sala dalan. Povu kiak sae, maibe osan gasta la iha rezultadu. Governu tenke halo avaliasaun lalais,” Mariano hatete.
Nia hatutan, governu tenke muda prioridade.”Tenke fo prioridade ba edukasaun, saude no agrikultura mak sai baze ba povu nia moris. Labele kontinua gasta ba buat seremonial deit,” nia sublinha.
Tuir nia, se la iha mudansa, taxa kiak sei sae boot liu tan. “Se la muda, ita nia jerasaun oin mai sei moris iha kiak nia laran nafatin. Tempu to’o ona atu governu hare povu liu fali interese grupo nian,” nia konklui.
(car)
