AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Atu hadook animal hanesan fahi husi moras African Swine Fever (ASF) tenke sulan iha luhan, nunee fasil kontrola no labele foti ai-haan husi familia vizinhu, realidade daudaun moras fahi kontinua invade komunidade nia animal iha Suku Suni Ufe, Postu Administrativu Nitibe, Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA).
Kestaun nee hatoo husi Diretor Rejional Agrikultura RAEOA, Jose Oki ba STL iha edifisiu Diretor Rejional Edukasaun Asuntu Solidaridade Sosial (DRESS), hafoin partisipa iha serimonia abertura formasaun abilidade ba partisipasaun Ekonomiku iha RAEOA, Tersa (16/08/2025).
“Moras fahi nee ho naran African Swine fever (ASF) daet husi virus ida neebe invade komunidade sira nia animal, ate ohin loron seidauk iha vaksina no seidauk iha aimoruk, tanba nee atu hadook aan husi moras fahi, husu ba komunidade sira atu sulan sira nia animal hanesan fahi iha luhan, hodi nunee labele hadaet ba moras fahi, tanba moras nee ejiste kleur ona iha Timor Leste (TL) no iha Oecusse ejiste moras ASF iha tinan kotuk too ohin loron sedauk iha aimoruk hodi kura animal sira nee, liu husi virus ASF,” dehan nia.
Nia akresenta, atu halo halo prevensaun maka animal hanesan fahi labele husik livre no hahan neebe fo han, labele aihan mai husi vizinhu, husu ba inan aman sira atu halo luhan, hodi halo prevensaun no ema seluk labele tama iha animal luhan, so nain mak tenke halo kontrolhu. Daudaun nee, fo ona orientasaun ba ekstensionista sira atu tulun komunidade sira iha area rurais hodi hadook komunidade sira nia animal husi moras ASF no buka meus atu hasae produsaun aihan iha terenu, atu aihan neebe fo ba animal nee ho nutrisaun, nunee hadook povu husi virus ASF nee.
Iha sikun seluk, Krisantos Tamele nuudar Xefe Suku Suni Ufe konfesa katak, dadaun nee povu iha Suku Suni Ufe, sente triste tanba moras fahi dadaun nee invade sira nia animal neebe hakiak iha sira nia luhan no husik iha liur, maioria mate.
“Hau hanesan Xefe Suku Suni Ufe, Postu Administrativu Nitibe, Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), sente triste teb-tebes tanba dadaun nee iha hau nia suku, hasoru hela problema pesti moras fahi, ita nia komunidade neebe hakiak sira nia fahi, dadaun nee barak maka mate,” dehan nia.
Nia haktuir tan katak, dadaun nee relata ona ba problema nee ba iha parte Pequariu Diretor Rejional Agrikultura Oecusse, maibe ate agora sedauk hetan intervensaun neebe seriu maske iha neeba, extensionista sira buka meus maibe aimoruk atu hasae imun fahi hasoru pesti moras nee sedauk iha.
“Ami nuudar Autoridade lokal Suku Suni Ufe, relata ona kestaun nee ba ministeriu kompetente, liu-liu Pequariu iha Agrikultura Oecusse, maibe too ohin loron seidauk halo intervensaun tanba aimoruk sedauk iha,” dehan nia.
Iha sikun seluk, Jose Suni nuudar komunidade Aldeia Kapela Sentru Suni Ufe mos afirma katak, moras fahi nee tama too ona sira nia bairru, fahi boot hoo kiik derpenti deit mate hotu.
“Ami husu ba Governu atu buka dalan hodi rezolve moras fahi iha ami nia suku, tanba dadauk nee fahi neebe maka ami hakiak iha fahi luhan, despente laiha bontade hodi han too mate, ami triste tanba virus nee invade ami nia animal,” afirma nia.
Nunee mos Juliana Cab husi Suku Beneufe konfesa katak, relasiona ho pesti moras fahi neebe dadaun invade komunidade sira nia animal hanesan fahi, mate iha fatin-fatin, entaun nia deside faan hotu ninia fahi neebe hakiak iha luhan, maske pesti nee seidauk too sira nia bairu.
“Hau foin lalais nee, rona katak moras fahi nee dadaun invade ami nia maluk agrikultor sira nia animal hanesan fahi, hau foti desizaun faan hotu hau nia fahi neebe hakiak iha hau nia luhan, tauk moras fahi tama ami nia bairru hau nia fahi mate hotu. Realidade, moras fahi nee kuandu tama ona bairru laran, fahi inan aman ho oan, mate dala ida deit, iha tinan kotuk neeba, ami nia vizinhu iha Citrana hasoru problema nee, fahi mate iha fatin-fatin,” dehan nia.
Iha biban nee, nia husu ba governu atu buka dalan hodi halo atendementu ba moras fahi neebe dadaun nee invade povu Oecusse ninia anima.
Jornalista: Joseph Koa
Editor: Joseph Koa







