DILI, STLTIMORLESTE.com – Relasiona ho kazu Eis Sekretariu Estadu Arte no Kultura (SEAK) ho inisial TC, neebe komete krime hasoru lezada Levenita Maria hanesan nia feen (matebian), ba prosesu nee Tribunal haruka notifika mediku Forensik Hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV).
Iha sala julgamentu Juiz prosesu Jose Gonsalves deklara katak, liga ho matebian Levenita Maria nia mate, Tribunal presiza rona deklarasaun husi Mediku Forensik HNGV, neebe iha momentu neeba halo autopsia ba matebian Levenita Maria nia isin mate.
Razaun Tribunal haruka notifika mediku Forensik tanba Tribunal haree relatoriu ikus husi Médiku Forensik neebe haruka mai iha Tribunal hakerek ho lian Espanol. Nunee Tribunal presiza rona Médiku nia esplikasaun ho lian ofisial, kona-ba kauza lo-loos husi matebian nia mate.
Enkuantu kona-ba Tribunal nia pedidu, husi parte asistente Olivio Barros deklara katak, pertinente tebes rona Médiku ida neebe fo autopsia ba matebian, hodi deskobre lo-loos sinal sira neebe akontese iha matebian nia isin, no razaun saida mak matebian tara aan, tanba asistente intende katak bainhira ema ida tara aan iha motivu balun mak halo hanoin barak hodi kauza ba nia psikolojia.
Aleinde nee Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador Hernani Rangel deklara katak, pozisaun Ministeriu Publiku nian pertinente tebes hodi rona Médiku nia deklarasaun, hodi hatene motivu matebian Levenita nia mate.
No parte Defeza ba arguidu, Advogadu privadu Pedro Aparicio husu Tribunal la presiza rona Médiku nia deklarasaun, tanba relatoriu husi Forensik HNGV nia kompletu ona.
Ikus mai koletivu deside notifika ba iha mediku Forensik HNGV hodi rona nia deklarasaun. Tanba nee, Tribunal adia prosesu nee ba fali iha loron 17 fulan Marsu, iha oras tuku 9:30, hodi rona Mediku iha HNGV nia deklarasaun.
Antes nee, sasin Toti Zezito Barros hanesan arguidu nia oan mane, iha sala julgamentu laran sasin deklara katak, durante sasin hela hamutuk ho nia inan no aman iha uma, sasin la haree arguidu baku nia inan.
Sasin deklara, tratamentu neebe iha uma arguidu halo hanesan, ba sasin no lezada neebe hanesan sira nia inan, tratamentu hanesan no diak hotu.
Sasin deklara, arguidu sempre fo osan ba lezada mak kaer no lezada mos dala ruma halo viajen ba iha Indonezia vizita nia oan mane sira eskola iha neeba.
Sasin deklara, momentu lezada mate sasin haree familia husi parte rua nian iha neeba hotu, no sasin haree nia inan lezada mate hela, nia aman neebe hanesan arguidu mos ho laran triste no tanis.
Sasin nega, laos sasin mak telefone ba lezada nia alin hodi informa katak, lezada hetan baku husi arguidu no laos sasin mak telefone ba feto neebe deskonfia amante ho arguidu ida nee lalos.
Iha indisus sufisiente katak, lezada iha relasaun ho arguidu hanesan fen ho laen desde tinan 1995 e sira mos iha oan nain haat.
Durante lezada ho arguidu moris hamutuk hanesan fen ho laen sempre iha problema.
Iha loron 08 fulan Abril tinan 2021, iha uma Bebonuk, iha oras 08h00 dadersan lezada hetan agresaun fisika husi arguidu maka hanesan, arguidu uja liman sikun fai iha lesada nia hirus matan, nunee kauza moras.
Bainhira lezada hetan agresaun fisika nee, lezada mos telephone kedas ba nia bin hodi konta tuir arguidu nia hahalok nee.
Iha fali loron 09 fulan Abril tinan 2021, lezada (matebian) ho nia oan mane, ba iha sasin nia uma, ho tanis hodi konta tuir katak, hodi kalan arguidu uja liman tuku kona iha lezada nia kotuk laran, kauza moras no bubu metan, nunee sasin mos haree kedas bubu no metan sira neebe maka iha lezada nia isin.
Iha loron 12 fulan Abril tinan 2021, lezada ba hasoru fali nia prima hodi konta tuir katak, hodi kalan arguidu maka baku, nune sasin mos kumu kedas lezada nia isin lolon sira neebe maka lezada sinte moras.
Iha loron 09 fulan Maio tinan 2021, iha uma Bebonuk, arguidu uja liman hodi tuku kona iha lezada nia kotuk laran no lezada nia liman los hetan bubu metan.
Iha loron 15 fulan Maio tinan 2021, entre lezada ho arguidu diskute malu, nunee iha oras 20h00, kalan lezada (matebian) tama ba kuartu laran hodi save tiha odamatan husi laran, nunee to fali dadersan lezada mate tiha ona ho kondisaun tara an iha kuartu laran.
Motivu husi problema nee, tanba arguidu halo amante ho feto seluk.
Konsekuensia husi arguidu nia hahalok nee maka halo lezada sente moras, no bubu iha kotuk laran, liman, tanba hetan tuku, no sikun ho liman, bebeik husi arguidu.
Arguidu, halo ho forma livre, deliberada no konsiente, hatene momos (ben sabendo) katak, uja liman hodi tuku, no sikun bele halo moras, no bubu e halo bebeik agresaun fisika (mal trata) bele halo lesada hanoin barak ou triste no to ikus mai lezada deside hodi tara an to mate, tanba deit lezada la aguenta ona ho arguidu nia hahalok nee, maibe arguidu halo nafatin nia hahalok nee, hanesan meius ou instrumentu ida neebe mak apto no adekuadu, hasoru lezada.
Arguidu mos hatene hela katak, nia hahalok sira nee proibidu tuir lei penal.
Tanba nee arguidu TC, hanesan autor material, ba pratika krime, Maus Tratus ba Konjuje, tuir artigu 154 kodigu Penal, ho referencia Lei no. 7/2010, no artigu 35 alinha B (Violencia Domestica).
Hatan ba faktus neebe iha, arguidu deklara katak, kalan arguidu nia ferik oan (matebian) toba antes ona iha tuku 9 no arguidu toba iha tuku 10.
Entaun iha momentu neeba lezada no arguidu nia oan sei kiik, tenke hemu susu-been presiza kopu ho tisu sira nee hotu, entaun lezada (matebian) toba antes tiha ona taka tiha odamatan.
Arguidu deklara, babain lezada (Matebian) toba labele gangu, se wainhira gangu entaun bele provoka nia nervozu ho ida nee, arguidu deside toba ho nia oan sira.
Arguidu deklara tan, kuandu arguidu husu atu ba foti susu been, popok no tisu iha sira nia kuartu, entaun bolu lezada (matebian) iha neeba lezada (matebian) hateten katak labele gangu “hau toba” maibe arguidu deklara katak odamatan xave hotu, entaun arguidu deside hasai osan hodi ba sosa popok, susu-been tisu.
Arguidu informa, iha tuku ida madrugada arguidu mak hader, tanba labarik hader atu hemu susu-been entaun arguidu mak hader halo susu-been ba nia oan hemu. Depois ida nee tuku hitu dader, arguidu mak kontinua trata susu-been ba nia oan hemu.
Arguidu mos deklara ba Tribunal katak, iha momentu neeba arguidu bolu nia oan naran Alex, “dehan tanba sa mak ita nia inan to agora seidauk hader”, entaun sira haree lezada (Matebian) seidauk hader, tanba baibain nee lezada (matebian hader tuku neen.
Arguidu deklaran tan, depois ida nee arguidu kontaktu ba nia alin ida dehan, imi mai lai para hodi loke odamatan ho jandela ho nune, arguidu nia alin dehan se hanesan nee imi baku rahun odamatan ho janela, depois arguidu mos kontaktu ba sasin ida, no sasin mos dehan katak, hein lai vitima nia naan Jonas ba tiha, maka baku rahun janela no odamatan.
Arguidu dehan, depois sira baku rahun odamatan no janela Jonas mak haree kertas ida, no Jonas dehan “hau nia feton mate tiha ona” hosi ida nee arguidu bandu nia oan sira labele kaer ho razaun katak, se imi kaer aban bainrua sei ba teste iha Forensik neeba orsida parte Forensik duun ba ita boot sira katak ita boot sira nia liman mak kona.
Audensia julgamentu nee, Prezide husi Juiz koletivu Jose Gonçalves, José Quintão, Jumiaty Freitas, Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador Hernani Rangel, akompana husi asistente Adelina Meluk, Olivio Barros arguidu hetan asistensia legal husi Advogadu Privado Pedro Aparicio.
(ter)
