BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, testa diretamente kapasidade literásia estudante sira iha Eskola Ensinu Baziku Filial (EBF) Yatua, liuhusi atividade lee no halo son letra iha profesór sira nia oin.
Teste ne’e hala’o atu haree diretamente estudante sira nia kapasidade lee, hakerek no sura, tanba estudante sira iha ensinu baziku primeiru no segundu siklu sei enfrenta difikuldade iha área literásia no numerásia.
Ministra Dulce esplika katak, bazeia ba rezultadu avaliasaun ba estudante na’in 76.000 iha territóriu nasionál, identifika katak estudante barak iha ensinu baziku primeiru siklu, husi klase dahuluk to’o terseiru, seidauk domina kapasidade lee, hakerek no sura tuir sira nia nível aprendizajen.
Iha prosesu teste ne’e, Ministra bolu estudante sira husi klase segundu to’o sestu atu lee livru ne’ebé Ministériu Edukasaun prepara ona ba eskola ida-idak.
Estudante klase terseiru lee livru klase terseiru, kuartu anu lee livru kuartu anu, kintu anu lee livru kintu anu no sestu anu lee livru sestu anu, hotu-hotu iha profesór sira nia oin.
Enkuantu estudante klase segundu anu, Ministra husu atu halo son letra iha profesór nia oin, ne’ebé hatudu katak estudante refere seidauk domina diak son letra.
“Estudante terseiru anu to’o sestu anu hatene lee, signifika segundu anu no primeiru anu aprende ho diak. Tanba ita agora la’ós halo soletrasaun, ita aprende literásia ho son letra. Segundu anu ohin book la ba,” Ministra Dulce dehan hafoin halo teste ba estudante sira iha EBF Yatua, Sábadu (07/11/2026).
Nia subliña katak, atu hadi’a problema literásia no numerásia, Ministériu Edukasaun sei servisu hamutuk ho profesór sira iha nível eskola, no profesór sira mós presiza koopera ho inan-aman estudante sira atu kontinua apoia labarik sira iha uma, liuliu iha atividade lee, hakerek no sura.
Dulce konsidera katak mundu edukasaun kontinua dezenvolve, tanba ne’e Timor-Leste presiza adapta an ho métodu aprendizajen foun atu dezenvolve kualidade edukasaun.
“Profesór tenke ajusta an ho dezenvolvimentu iha mundu. Soletrasaun la’ós ona trending. Ha’u ba ona enkontru ho ministru edukasaun na’in 150 husi nasaun tomak, ema hotu-hotu preokupa ho leitura, la’ós Timor de’it,” nia hateten.
Governante edukasaun ne’e husu profesór sira atu labele rende, maibé kontinua kapasita an no adapta métodu hanorin tuir dezenvolvimentu teknolojia no edukasaun iha mundu.
Nia mós fó ezemplu estudante sira husi Santo António Teulale, Baucau, Aileu, Akadiruhun no 30 Agostu ne’ebé partisipa iha kompetisaun nível ASEAN no konsege sai vensedór, liuhusi kapasidade ne’ebé profesór Timoroan sira hanorin.
“Ha’u kontinua dezafia profesór sira atu kontinua produz livru leitura no fahe ba estudante sira, atu sira bele lee iha uma no iha eskola. Razaun mak labarik estudante primeiru to’o terseiru anu tenke hatene lee,” Ministra dehan.
Dulce ezije profesór sira atu kontinua hadi’a kapasidade estudante sira iha hakerek, lee no sura, tanba abilidade tolu ne’e mak sai nu’udar baze no preparasaun inisiál ba estudante sira atu kontinua prosesu aprendizajen iha klase tuirmai.
“Ha’u husu profesór sira atu koopera. Ministériu kontinua fó formasaun no kontinua rekruta profesór atu bele hanorin ho diak liután,” nia afirma.
Iha fatin hanesan, profesór klase segundu anu, Jaquelinho Ximenes, konsidera katak métodu leitura ne’ebé uza ba estudante sira iha klase segundu anu sei difisil atu aplika.
“Ministra koalia hanesan ne’e loos. Ha’u la’ós atu kritika, maibé foin dadaun ne’e mak son ne’e mai Timor. Aprende ne’e susar la halimar, bele halo labarik sira sai beik. Livru antigu nian hakerek hanesan ne’e, maibé ita profesór nunka aprende. Foin iha 2017 mak ita aprende hanorin labarik sira ho métodu ne’e,” Jaquelinho esplika.
Nia sujere atu uza língua Tetum ka Portugés ho métodu ne’ebé apropriadu no fasil ba estudante sira atu komprende.
“Diak liu ita uza fali leitura Tetum karik Tetum de’it, Portugés karik Portugés de’it, atu labarik sira bele komprende. Agora livru barak hanesan ne’e, labarik sira bele aprende ka? Ha’u mestri rasik seidauk domina livru ne’e tanba susar. Ministra tenke estuda lai,” nia hatutan.
Enkuantu, Padre António Trans Figuração hato’o hanoin katak, bainhira estudante sira iha ensinu baziku primeiru no segundu siklu la hetan aprendizajen ne’ebé diak, liuliu iha área língua, sei fó impaktu ba sira nia kapasidade aprendizajen iha ensinu sekundáriu no superior.
Nia mós kritika mentalidade ne’ebé konsidera língua Portugés nu’udar medida prinsipál ba ema nia matenek, no defende katak prosesu edukasaun tenke konsidera realidade no kapasidade estudante Timoroan sira.
“Ita Timor ne’e iha mentalidade kolonial no feudalista, hanoin katak Portugés ne’e mak halo ema matenek, maibé Portugés ne’e halo ema atrazadu liu. Agora Ministra halo buat ne’e, sira iha Parlamentu Portugés la hun la dikin tiha ona, maibé sira halo tan diskursu iha parlamentu ne’ebé halo ita kabun moras fali,” Padre António dehan.
(tom)






